Игъир

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Урусатдин пайдах Тунвай хуьр
Игъир
урусИхир
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Муниципал район
Бине кьунва
XIII вий йисуз
Садлагьай тӀвар кьун
Виликан тӀварар
Къегьерар
АП-дин кьакьанвал
2461 м
Агьалияр
0 кас
Миллетар
Динар
Сятдин чӀул
Автомобилдин код
05
Хуьруьн шикилар
Космосдай акунар
Игъир (Дагъустан)
Orange pog.svg
Магьачкъала
Blue pog.svg
Ахцегь
Green pog.svg
Игъир
Игъир (Ахцегь район)
Blue pog.svg
Ахцегь
Green pog.svg
Игъир

Игъир (урусИхир) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьр Ахцегь райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 27 км яргъал, Мацарин кIама, Мацар вацIун хел тир Игъир вацIун мукьвал ва Азербайжандихъ галаз дуьз сергьятдал ала.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьруьн тIвар кьунвай таихдин малуматар XIII виш йисариз талукь я. Хуьруь Къавкъаздин Кьилин цIиргъинин суварин кьилелай элячIдай рекьериз килигзавай къеледин роль къугъвазвай. 1578 йисуз Дагъустандиз гужалди туьрквер гьахьзава, абуру Игъир ва Ахцегь хуьрерин ихтияр аваррин гьаким тир Тунай - Жалаван гъилик вугузва. [1] XVI виш йисалай 1839 йисал кьван Игъир хуьр Дукъузпарадин азад жемиятдик квай.

1839 йисуз хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Чихъискар хуьруьхъ галаз Игъиррин хуьруьн-жемятдик квай.

1873 йисуз Кьиблепатан Игъиррин агьалидин са пай Кеферпатан Игъирриз, Камарван ва Дуружа хуьрериз куьч хьанай.

Алай чIавуз, Игъирвийрин цIапариз элкъвенвай несилар Азербайжандин Хъачмаз райондин Нережан хуьре, маса районра ва гьакIни, Дагъустандин Хасавюрт райондин ЦIийи Къуруш хуьре уьмуьр гьалзава. Гила ЦIийи Къурушра 118 игъирви хзанар амукьзавай «Игъиррин» куьче ава.

Хуьруьн куьч хьунин себебкарар Дагъустандин ва Азербайжандин ССР-рин гьукуматар хьанай. ДАССР-динни АССР-дин регьберрин арада икьрар кутIуннай, гьа икьрардин тIалабунралди Ахцегь ва Докъузпара районрин кьибле пата авай лезги чилер Азербайжандиз вуганай. Гьа чилерихъ са шумуд лезги хуьр, чкадин эгьлйрин чIурар ва мулкар квай. Идан нетижада, мал-лапаг хуьдай, майишат тухудай чилер галачиз амукьай бязи лезги хуьрер Азербайжандик акатнай (месела Фил-Фил ва мсб.), бязи хуьрерни цIапарин гъиле гьат тавун патал Дагъустандин маса чкайриз куьч хьанай (месела ЦIийи Къуруш хуьруьз).

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1832 йисуз хуьре 120 хзанди уьмуьр ийизвай [2]. 1850 йисуз Игъирра 378 кас агьалияр авай.

1865 йисуз Кеферпатан Игъирра 110 кIвал, 418 итим ва 410 паб авай. Кьиблепатан Игъирра — 83 кIвал, 237 итим ва 250 паб.

1873 йисуз Кеферпатан Игъирра 119 кIвал, 498 итим. Кьиблепатан Игъирра 70 кIвал ва 202 итим авайди тир.

1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 1 231 касди уьумуьр ийизвай [3]. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.

Тарихдал гьалтайла Игъирвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Пекуьрар, Чанахъар, Эмирар, Будахар, Кьерехъар, Тегьмезар, Бибитар, Цуцухар, Незирар, Сетекар.

Алай чIавуз хуьре касни амач ва дараматар харапӀайриз элкъвена.

Килигиз лайихлу чкаяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Хуьре Вышинскийдин тIварунихъ галай совхоз кIвалахзавай.
  • Гьуьжре (медресе).
  • «Игъир - къеле» къеле.
  • Хуьруьн мукьвал алай кьуд сур: Къегьерхуьр, Къацу-сурар, Угъузрин сурар, Хуьруьн сурар.
  • Ялцугъ ва Игъир хуьрер чпин кьетIен рангарив ва хъуьтIуьлвилив тафаватлу гамарив машгьур тир [4].

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Эфендиев О. Азербайджанское государство Сефевидов в XVI веке. Баку. 1981. С. 15. 156.
  2. «Описание Кубинской провинции» — Ф. А. Шитников
  3. Население Докузпаринского наибства Самурского округа по сёлам в 1886 году
  4. Особенность и разнообразие ковроделия на Кавказе

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]