Мучугъ

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Азербайжандин пайдах Хуьр
Мучугъ
Мучугърин акунар
Уьлкве
Азербайжан
Регион
Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион
Муниципал район
Хуьруьнсовет
Миллетар
Динар
Сятдин чӀул
Телефондин код
+994 138
Почтунин индекс
AZ 3800
Автомобилдин код
38
Хуьруьн шикилар
Космосдай акунар
Мучугъ (Азербайжан)
Green pog.svg
Мучугъ
Red pog.svg
Баку

Мучугъ, МучIар (азер. Mucuq) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Мучугъ» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьр КцIар райондин кефер пата, Дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 68 км яргъал ала.

Мучугърин хуьр алай чка КцIарин муькуь хуьрерилай тафават авайди я лагьайтIа, ягъал жеч. Мучугърин хуьр Яргунрилай виниз сув галай патахъ фейила, чапла гъилик карвандин рекьелай къерехда, рехъ куьтях жезвай са кIама ава. Яни Мучугъриз сув патахъ шегьре рехъ авай къунши хуьр авач. Гьа и кар себеб яз (са версия хьиз) мучугъвийри мугьманар пара масанвилив – икрамвилив кьабулда. КIама авай хуьряй кьве вацI авахьзава. Хуьруьнвийри «Мучугърин вацI», «Кьуру вацI» тIвар ганвай и вацIар Кьулан вацIухъ какахзава. Пуд пад кьакьан пелери цIарцIе тунвай хуьр гине авайди хьиз аквазва.

Мучугъ хуьруьн мягьлейрин тIварар (ойконимар): Уба мягьле, Гьуку мягьле, Гъугъан мягьле, КIунтIан мягьле, Агъа мягьле, Калал мягьле.

Хуьруьн уьруьшар: Рагъ акъатзавай патай кьил ктуна: Кьай, ЯцIу къурт, Яргунрин сув, БутIан кек, Чавун, Авсаран къуза, Камавай сув, ЧIакIаррин сув (гьаниз диргесни лугьузва), ЧIехи сув, ЦIицIер, Терехан сув, Уругъ, Синер, Шимер квай пел, АнцIуд пел.

НикIер (Паласаяр) Финдун кам (Балабекан ник), Абдулкъанидин чилер, Беделан гьафиза, Къузада Шихкериман чил, Мамедалидин чил, Бубадин чил (МенцIид хандакI), Мусадин ник, Къелемлухда Хийирбекан ник, Биягъра Керимханан ник, Гемреда Ражабан ник, Гавдишандин ник, ТIигьиржалрин ратар, Пелелай вирин кIиник галай Фетегьан ник.

Кикер (Леф пад кьуна) Кьай гуьнедин кикер, Хеметан кек, Супадин булахдин кек, ХандакI кек, Шимед кек, Хъиран булахдин кек, Къадиран гуьне, Уьшкуь кек, Агъаметан кек, Асад кек, Зиядханан кек, Мегьралидин кек, Зейналан кек, Шайдабеган кек, Медетан кек, Базаран кек, КьацI ягъадай кек. Кекерин кьакьанвилер: Син кек- 1108 м, Кьай кек- 1160,8 м, Уругъ пел-1308 м, Сув – 1565 м. И пелел геологри эцигнавай гуьдендин плита ала. Пелелай рагъ авай юкъуз Сумгаитдин цIаяр аквазва.

Зиккуратар – Яран пелер Мучугърин хуьруьн юкьвал кьве пел ала. Уругъ пел ва Арад пел. Уругъ пелел хуьруьнвийри Яран сувариз цIаярда ва анлай Лезгийрин пак яз гьисабзавай пуд сув — Шар сув 4243 м, Басар сув 4466 м, ГъуцIар сув 4142 м аквазва. Арад пелни сакрал пел хьун мумкин я. Лугьунрай, сур чIавариз ГъуцIариз къурбандар гудай береда акьахна цаварин иесийриз зикр ийидай пел. Яни инсанрин дуаяр, минетар ГъуцIарив агакьриз куьмекзавай пел.

Гидронимар:

Вирер: Залуд вир. И вире авай рагъулрив мучугъвийри чпин сагъламвал тIарамрда. Сеферан вир.

Булахар: Бендед булах, Кьай булах, Хьиран булах, ЦIарахан булах, Кьемкьер булах, Къванчин булах, Атад булах, Тагъийрин булах, Кьвалун булах, Хъвер булах, Земзем булах, КIунтIар булах, Сидрзадин булах, МенцIид булах, Ратар чкадин булах, Нуьдуьрбеган булах, Хъурхъуан булах, Гьабад булах, Шамилан булах, Таркалрин булах.

ВацIар: Кьуру вацI, Мучугърин вацI, КIунтIар вацI, Цавун вацI.

ПIирер: Киримкъулудин пIир, Пиркъулидин пIир (и пIирел хзан хуьдай дуаяр ийида), ЦIамар пIир (версия хьиз гьелени инал сур мучугърин хуьруьн хандакIар алай лугьузма), Агъаметан кике авай пIир (и пIирел аялар авачирбур фида). СултIанан кьвалаллай пIир (и пIири тандал хирер алайбуриз куьмекда).

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Мучугъвийри са кьадар арандиз куьч хьана цӀийи Мучугъуба хуьр кутунай.

Къенин йикъан Мучугъар КцIар райондин чIехи хуьрерикай сад я. Агьалияр -1376 кас, кIвалер – 249(26 паласада), маишатар -313, чилер - 2229,5 гьектар я. Мучугърин чилерал тарихдин гелер авай 2 топоним ва 1 тарихдин кхьинар алай мискIин ама. Тарихдик галкIанвай топонимар:

  • - Сув галай патахъ уьруьшда авай Татаррин къванер ва Хандин кIеледин амукьаяр;
  • - Къавкъаздин Алпандин христиан чIаварин килисадин хандакIар.

Чкадиз килигайла килисадин архитектура ва эцIигунин формади и кар тесдикьарзава. Хуьруьн мискидал ам гуьгъуьнай эхцигай 1809-йисан тарих алама. (Хъпи накьвадин шире арада тваз чиг керпичрив эцегнавай мискIинар гьар 200-300 йисалай зурзалагри чкIурун шак авачир кар я).

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Мучугъ хуьре агъадихъ галай 16 сихилар ава:

  1. Ваданар — Ширвандай атай 5 стхадин сихил. Абурал Башияр, ЦӀарахар, Хъаларни хъевгьенава
  2. ЯпатӀар — Акунриз килигна ганвай лакӀаб я лугьузва. Абруз Эфиопарни лугьуда. Яни Эфиопиядай атайбур (са зарафат хьиз А. С. Пушкинан бубайрин чилинвияр)
  3. Шалдияр — Шалар алайбур. Дагъустандин Бахцугъ хуьряй атайбур яз гьисабзава
  4. МегьецӀар — Мучугъин аборигенар я лугьузва ва абурук гуьгъуьнай хъевгьенвай Кузунарни гала
  5. Хачмасар — Мумкин я Огъуздин Хачмас хуьряй атайбур хьун
  6. Талишар — Афшар Надир шагьди Ирандиз тухвай ва Шагь кьейидалай кьулухъ ватандиз хтайбуруз ганвай лакӀаб я
  7. Къазвинар — Юкьан Азиядин Къазвин шегьердай атайбур
  8. Херекар — Хуьрун абориген сихилрикай
  9. КаситӀар — Месопатамиядай атайбур
  10. Чепелар — Дагъустандин Чепелрай атайбур. Мумкин я Чпирвиярни хьун
  11. КӀирияр — КӀири хуьряй атайбур. Абур Мучугъа чӀатухъанар хьиз чида
  12. Къурушар — Къурушай атайбур
  13. Къажарар — Абруз Манашарни лугьуда. Мумкин я, Манна девлетдин агьалийрикай амукьайбур я
  14. ЧӀакӀарар — ЧIакIардилай атайбур
  15. Ширлияр — Хуьруьн аборигенар
  16. ТӀигьиржалар — Вини Тигьиржал хуьряй атайбур[1].

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

«Алам» журнал (13) номер