Манкъулидхуьр

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Азербайжандин пайдах Хуьр
Манкъулидхуьр
Уьлкве
Азербайжан
Регион
Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион
Муниципал район
Хуьруьнсовет
Миллетар
Динар
Сятдин чӀул
Телефондин код
+994 138
Почтунин индекс
AZ 3800
Автомобилдин код
38
Хуьруьн шикилар
Космосдай акунар
Манкъулидхуьр (Азербайжан)
Green pog.svg
Манкъулидхуьр
Red pog.svg
Баку

Манкъулидхуьр (азер. İmamqulukənd) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Манкъулидхуьруьнсоветдик» акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьр КцIар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 17 км яргъал ала.

Манкъулидхуьруьн мягьлейрин тIварар (ойконимар): Байрамрин мягьле, СепIийрин мягьле, Гъетегърин мягьле, Агъвалрин мягьле, Заркъалрин мягьле, ЧIакIаррин мягьле.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Археологиядин амукьайри гилан Манкъулидхуьруьн чилерал дегь хуьрер хьайиди субутзава. Азербайжандин алимрикай Ж. А. Халилова, Къ.О. Къошкъарлыди ва Р.Б. Аразовади Гавдишан пелера тухвай жагъурунрай аквазвайвал, Манкъулидхуьруьвай 3-4 километр яргьал тир 1-й ва 2-й Гавдишан пелера лезгийри гьеле чи эрадал къведалди хуьрер кутунай. 3-й Гавдишан гилан Къалажух хуьруьз мукьва я ва гьанагни дегь чIавара яшайишдин макан тир. Чиливай 13-19 метр хкаж хьанвай 1-й Гавдишан пелен археологиядин амукьайрилай малум жезвайвал, и хуьруьн агьалияр фад-фад тарашхъанрин аксина женг чIугваз мажбур хьанай. И пелелай Дагъустандин, гьакIни Къуба ва Хъачмаз районрин чилер хъсандиз аквазва. Гьавиляй Гавдишан пел лагьайла чкадин агьалийри гьа и пел фикирда кьун дуьшуьшдин кар туш. Хуьруьвай 3 километр яргъал тир 2-й Гавдишан пел кьулувилел экIя хьанва. Ина чи эрадал къведалди сад лагьай агъзур йисан юкьвара хуьр кутунай. ТIебиатдин ва тарашхъанрин басрухар себеб яз хуьруьн агьалийри чпин чка са шумудра дегишарнай.

Дегь чIавара абурун чIехи бубайри ЭчIехуьруьнни ЧIехи Муругърин арада, кьакьан пелел хуьр кутунай. И хуьуьн дегь амукьаяр исятдани ама. Хуьруькай «Кьиблепатан Дагъустандикай очеркар» (Магьачкъала, 1964), «Азербайжандин тарих» (Баку, 1961, 1 жилд), У. А. Мейлановадин «Лезги чIалан диалектология» (Магьачкъала, 1964) ктабра ва маса чешмейра са кьадар делилар дуьшуьш жезва. Хуьруьн топонимрини адан тарихдикай чирвилер гузва. «КьенчIеб тахта» лугьудай чкада дегь чIаварин Лангу шегьердин гелер ама. Ина са чIиб чил эгъуьнин кумазни накьвадикай хъенчIин куьшуьйрин, кутаррин, бекьейрин, ципIерин кIусар хкатда. «КьенчIеб тахтада», «Шабуран хвал» лугьудай чкада археологиядин дегь чIаван амукьаяр гьалтзава. «Урусрин рекьи» I-й Пётр Дагъустандиз атайла ина кьиле фейи вакъиаяр рикIел хкизва. Император Дербентдиз къведалди хуьруьхъ маса тIвар авай. Урусрин пачагь Кьиблепатан Дагъустандиз 1722 йисан 23-августдиз атанай. Адан 79 агъзур касдикай ибарат балкIандар кьушунди ам Дербентдиз къведалди халкьдин кьилел чIехи мусибатар гъанай. Алкьвадар Гьасана вичин «Асари Дагъустан» ктабда кхьизвайвал, балкIандар кьушунри Дербентдилай Къубадин Велвеле вацIалди чпин хурук акатай вири хуьрериз гьад кьунай. Гьеле 1 Петр Дербентдиз къведалди Гьажи Давуда Иран шагьдин гарнизон инай чукурна, Манкъулидхуьряй тир Манкъули бег шегьердин наибвиле тайинарнай. 1 Петр Дербентдиз атайла и касди тIимил къуватралди императордин чIехи кьушундин хура акъвазун мумкин туширди кьатIанай ва гьавиляй урус пачагьдин вилик хъсандиз экъечIнай, шегьердин гимишдикай раснавай куьлегар адав вуганай. Вич икI кьабулинай императорди Манкъули бегдиз генерал-майорвилин чин ганай ва ам Дербентдин ханвиле тайинарнай. Урус пачагьди и касдиз вичин патай кьилди мажибни ганай. Дагьустанда 1 Петравай яргъалди таб гуз хьанач. Къубадин, Муьшкуьрдин ва Ширвандин лезгияр урусрин аксина къарагъна. Муькуь патахъай, Гьажи Давуд бег Муьшкуьрвидини урусрал вегьин патал 30 агъзурдав агакьна кьушун туькIуьрнавай. Гьа ихьтин крар себеб яз 1 Петр 1722 йисан 29 сентябрдиз вичин кьушунарни галаз Астрахандиз хъфена. Дербентда ада 3 агъзур аскердикай ибарат гарнизон туна. Урусар хъфейдилай гуьгъуьниз Манкъули бег тарашхъанри чукIурай хуьрер арадал хкиз алахъна. КIвенкIве ада вичин хуьр гуьнгуьна хтуна, вичин такьатралди кесиб хзанриз кIвалер эцигизни туна. И къайгъударвиляй агьалийри хуьруьн виликан тIвар дегишарна, адаз Манкъули бегдин тIвар гана. Манкъулидкуьр шумудни са тарихдин вакъиайрихъ галаз алакъалу я. 1721 йисуз хуьруьн агьалияр Иран шагьдин кьушунрин хура акъвазнай. 1741 йисан зулуз Надир шагьди 1-й Гавдишан пеле постар туькIуьрнай ва вишералди касдиз зулумар авунай. Ада Гьилерин тамара кIватIал хьанвай лезги кIеретIрин аксина женг чIугваз кIан тахьайбурун вилер акъуднай, гьилер атIанай, тарагъаждай акъуднай.

1774 йисуз Гавдишандин патав Эмир Гьемзедин, Казанищедин Эмир Мегьамедан, къазикъумухви Метьамедхандин кIеретIринни Фетели хандин кьушундин арада чIехи ягъ-ягъунар кьиле фенай. И дяведа Фетели хан кIаник акатна, Сальяндиз катнай. Эмир Гьемзедин кьушунди Гавдишандиз мукьва хуьрер, гьакIни Манкъулидхуьр чукIурна, Къуба шегьер кьунай. 1820 йисуз 1-й Гавдишан пеле лезгийрин кIеретIри генерал Ермолован кьушундин аксина женг чIугунай. Ина лезгийри урус аскерар кьулухъ чIугуниз мажбурнай. 1823 йисуз генерал Ермолова Къуба аялатдин лезгийриз кьвед лагьай гъилера басрух гайила, Абдурагьман кьиле авазх манкъулидхуьруьнвияр абурун кура кьегьалвилелди акъвазнай. Кьакьан кьваларилай урусрин жидайрал хкадарна гьелек хьайи кьегьалрикай гуьгъуьнлай халкьди риваятар, кьисаяр, манияр туькIуьрнай. 1918 йисуз Къубадин Дигагь хуьре эрмени дашнакрин кура Манкъулидхуьруьн юзбаш Гьасан бегди 100 касдикай туькIуьрнавай кIеретIни акъвазнай. А ягъунра абурукай са шумуд кас кьенай.

Ватандин ЧIехи дяведин йисара Грецияда ЭЛАС тешкилатдин партизанрихъ галаз санал фашистрин кура кьегьалвилелди акъвазай Мидгьед Ширинбегова дяведин йисара къалурай кьегьалвилерикай кьилди ктабар кхьенва.

Манкъулидхуьр вичихъ фу авай, девлетлу хуьрерикай я. Гьеле ХIХ виш йисан сифте кьилера и хуьруьн ичин салар, дуьгуьдин плантацияр къецепатан уьлквейризни сейли тир. Иллаки инин сарыбугъдадин тариф вириниз чкIанай. Гзаф хуьрери чпин хъуьтIуьн раж инай къачудай. 1830 йисуз Къуба аялатдин зегьметхъанри гьасил авур 196 агъзур пуд дуьгуьдикай 10 агъзур пуд магьсул манкъулидхуьруьнвийринди тир. Им аялатда вичиз тай авачир яру дуьгуь тир. Абурухъ чIехи никIер, агъзурралди мал-къара, чIехи геллегьар ва рамагар авай. Инин ниси гьасилдай заводди вичин магьсулар къецепатан уьлквейризни рекье твадай. Хуьруьхъ уьмуьр тухун патал къулай шартIар авайвиляй иниз маса лезги хуьрерай гзаф инсанар куьч хьанай. Миграгъай, Гъетегъай, ЧIакIардилай, Четкуьнай, Киригай, Тигьиржалдилай, Хуьлуьхъай, Цилингдилай, гьатта Табасарандай ва Гуржистандай куьч хьана атайбурун сихилар хуьре исятдани ама. «Амаханан тахта» лугьудай чка советрин девирдилай аманат я. Инагар «Яру лежбер» колхоздин ципицIрин салар тир. НикIяй хкведайбуру арабайрин чархарив салидолдин чкадал запун гуьцIай чкадиз халкьди «Сабунар ядай кIам» лугьуда. БАМ-дин эцигунар гатIунай йисуз и хуьрени цIийи мягьле кутунай ва хуьруьнбуру адаз "БАМ" тIвар ганай. Гила ина 50-дав агакьна кIвалер ава. Хуьруьн нуфуз аваз сихилрикай сад Эфендияр я. Абурухъ хуьре Сулейманан хва Абдуррагьманан тIварцIихъ гадай пIирни ава. Истанбулда диндин рекьяй чирвилер къачур и эфенди Хуьлуьхъай тир. Манкъулидхуьруьнвийрин тIалабуналди иниз куьч хьайи и алим ва муъмин касди вичин хайи хуьре хьиз Манкъулидхуьре ва адан мукьув гвай хуьрерани чIехи гьуьрмет къазанмишнай. Адан ктабрикай Азербайжандин ва Дагъустандин мискIинра менфят къачузвай. Абдуррагьманан хва Зикруллагь хуьруьн сад лагьай муаллимрикай тир. Эфендидин хва тирди багьна яз 1937 йисуз ам суьргуьндиз ракъурнай ва а чIавуз касдин кIваляй са фургъун ацIай ктабарни тухванай. Адан етим амукьай 7 веледдини институтар акьалтIарнай. Абдулгьамидани Абдулрагьима хуьре, Абдулрауфа КцIара математикадин муаллимвиле кIвалахнай. Азербайжандин НафтIадинни Химиядин Институт куьтягьай Абдулазиз илимрин доктор я. Эфендияр чпихъ чIехи алакьунар авай ва зегьметдал рикI алай ксар я. 50 йисалай виниз КцIара муаллимвиле кIвалахай методист муаллим Абдулрауф Эфендиеван 7 веледдин 4-дакай математикар хьанва. Абел лагьайтIа, Рязан шегьердин кьилин архитектор я. Манкъулидхуьр шумудни са тIвар-ван авай ксаралди машгьур я. Лезгийрин чIехи зари Миграгъ Мардалиди гзаф йисара ина уьмуьр авунай. Чи тIвар-ван авай зарийрикай Кесиб Абдуллагьан ва Забит Ризванован ватан я инаг. Машгьур сеняткар, тардал зурбадиз ягъидай Физеммед Куругълиева тесниф авур макьамарни манияр халкьдин меце къедалди ама. Ада алатай виш йисан 30-й йисара сифте яз КцIар районда стахановчивилин тIвар къачур Тайгъун Къайибалидин рушаз теснифай "Тайгъун" мани халкьдин мани хьиз ктабра гьатнава. Гзаф йисара хуьруьн колхоздиз регьбервал гайи, ина шумудни са эцигунар кьилиз акъудай Наруллагь Къадимован тIвар халкьди гьамиша гьуьрметдивди кьада. Ада Лечетрин хуьряй Манкъулидхуьруьз ракьун гунгаррив яд гъанай, Дербентдин уьлчуьдалди къванцин рехъ кутунай, мектеб патал кьве дарамат, гьакIни медениятдин тавхана эцигнай. Гьаживерди Гьаживердиеваз республикада сифте яз «Азербайжандин лайихлу ветеринар» тIвар ганай. Хуьряй зурба алимар акъатнава. Нью-Йоркдин Илимрин Академиядин член, физикадинни математикадин илимрин доктор, профессор Икрам Новрузбегов, техникадин илимрин доктор Абдулазиз Эфендиев хьтин инсанралди вири халкьди дамахзава. ЧIугвар Сейфеддин Сейфеддинов хьтин ксари чпин хуьр вириниз сейли ийизва. Шумудни са манкъулидхуьруьнви полковникри чи республикада ва къецепатан уьлквейра кIвалахзава. Абурукай Талим Ярметова Генжеда, Адилхан Абдулкеримова Волгоградда, Низамуддин Салегьова Къазахстандин Актау вилаятда, Изамуддин Магьсимова Мангистау вилаятда къуллугъзава. Полковник-лейтенант Садуллать Асланханов гимидин командир яз 20 йис я. Азербайжандин дяведин флотда 30 йисуз къуллугъзавай 11 рангдин капитан Расим Ширинбегов, Магьачкъалада уьмуьр ийизвай милициядин подполковник Вагьид Агьжабегов ва масабурулай жегьилри чешне къачузва. Абур вири вичихъ чIехи тарихар авай Манкъулидхуьруьн мектебди кIвачел ахкьалдарна агакьарнавайбур я. 1866 йисуз Къуба уездда гьукуматди агьалийрин тIалабуналди пуд хуьре цIийи мектебар кардик кутунай - КцIара, Яргундал ва ва Манкъулидхуьре. 1894 йисуз Манкъулидхуьре урус секторни ахъа хьанай. Гьейдар Алиеван Фондуни такьатралди хуьре 20 классдин дарамат эцигнай.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Манкъулидхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Миграгъар (Миграгъ хуьряй атанвайбур), КьинтIарар, ТIапIацар, Квасаяр, Киригар, Цегвер, Хуьлуьхъар, ТIигьиржалар, Чепер, Цилингар (Цилинг хуьряй атанвайбур), Гуржияр, Чавмараяр, Эфендияр [1].

Тlвар-ван авай ксар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]