Лезгийрин тарих

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску

Этнонимдин тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Легар ва лакзар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

«Лезги», «лег», «лаг» этнонимрикай кхьинар гзаф авунва, амма абур лазим тир тегьерда тамамдиз ачухарнавач. И жигьетдай Е.И. Козубскийди кхьенай: «Лап дегь девиррилай и гафуналди («лезги» гафуналди) гуржийрини туьркери Дагъустандин дагълух агьалияр къалурзавай, абурай а жуьре урусрини кьабулна. «Лезги» гаф вич дуьздаказ гъавурда акьадайвал ачухариз хьанвач; садбурун фикирдалди, туьрк чIалалди и гаф агьали я лагьай чIал я; муькуьбурун фикирдалди… и гаф гуржийрин дегишарнавай «леги» гаф я, а гафни дегишарнавай «лаки» гафуникай хьанва ва ам «дагъви» лагьай чIал я; дербентви алимри тестикьарзава хьи, лезги тIвар арабри ганвайди я ва «лязаги» яни чиркинбур лагьай чIал я, фад ислам кьабулай арандин агьалийриз къарши яз лезгийриз икI лагьанва». Бязи авторри «лезги» гаф лацу чеб («лацар») хкудунал машгъул тайифайрихъ галаз алакъалу ийизва. А.-Къ. Бакиханова вичин «Гюлистан-Ирам» (Баку, 1926, 8-чин) лезгияр «лазрихъ» галаз алакъалу ийизва. В.Ф. Минорскийдин фикирдалди «лак», «лаг» гафар къадим дагъви чIаларалди «инсан» лагьай чIал я, «з» - иран чIалай атанвай ва вичи ери-бине къалурзавай суффикс я. Урус чIала ишлемишзавай «лезгин» гаф гьарфарин чкаяр дегиш хьанвай «лезг» ва гафунин эхир тир «ин» сад авуна арадал атанвайди я.

«Лезгияр» этноним[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Халкьдин тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Лезгиярни дегь чӀаварин цивилизацияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Лезги тарихдиз вил вегьейла, малум жезва хьи, чи чилерал датIана¬ чара халкьари гьужумар ийиз хьана. Лезги тайифайрин эсилар аник ва мадни дегь девирра Виликвай Азиядин са гзаф халкьарихъ галаз (шумеррихъ, къадим египетвийрихъ, месопотамвийрихъ, хатрихъ, хурритрихъ, вавилонвийрихъ, къадим грекрихъ ва мсб.) жуьреба-жуьре алакъайра хьана. И чилерал кьил хвейи халкьарихъ ва тайифайрихъ чIаларин, культурадин, адетрин мукьвавал авай. Къадим Шаркь патан тарихдай зурба пешекар И.М.Дьяконова абуруз “алородиядин халкьар” лугьун теклифзава. ЦIийи девир алукьдалди (куьрелди: ц1.д.а.) V-II агъзур лагьай йисара Ван, Урмия, Гелама вирерин сергьятра Урарту государство (пачагьлугъ) кIвачел акьалтна (гекъиг: Урарин тIул; Арарат дагъдин тIварни и тIварцIелай я). И пачагьлугъ 590-йисуз (ц1.д.а.) кIватайла урартрин саки 30 тайифа гилан Азербайжандин, регъпатан Гуржистандин, лефпатан Дагъустандин ва Куьрдинни Арасдин арадавай чилерал куьч хьана. А тайифайри цIийи чилерал ина виликдайни авай чпиз мукьва миллетрихъ галаз санал VI асирдин юкьварилай - V (ц1.д.а.) - асирра Алпан гьукумат арадал гъана. И тайифайрикай ванар ва асар тахминан V-IV асирра (ц1.д.а.) Каспи гьуьлуьн регъпатан къерехдиз куьч хьана, ина цIийи гьукумат кутуна [1]

Алпан[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Арабрин гьужум[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

722-йисуз арабрин сердер Абу Убайд Жаррагьа лезгияр рам авун патал 60 агъзурдав агакьна кьве кьушун туькIуьрна. Ахцегьин патав кьиле фейи ягъ-ягъунра 7 агъзур кас гьелек хьана. Арабри Ахцегьрин кIеледиз вадра басрух гана. ГьакI ятIани абурувай кIеле элкъуьрна кьаз хьанач. Чпиз кIанивал тахьай арабар хаинрин куьмекдалди кIеле къачуз алахъна. Ингье,и фигъилни кьиле фенач. Вучиз лагьайтIа лезгийрин арадай са хаин жагъанач ва сердерди кIеледилай гъил къачуна маса лезги вилаятрал вегьена. Арабрин Лайзандиз фейи кьушунривай лезгийрин Шагь дагъдин ценера авай чилер кьаз хьанач. Амма абуру Самурдин къерехда гзаф хуьрер кьуна. Абуру чпихъ галаз ягъ-ягъунриз экъечIай вишералди лезгияр тарагъаждай кудна. Чапхунчийри лезгийрин 40-далай гзаф хуьрер чукIурна. Абуру 2700 кас есирвиле кьуна лукI хьиз Сириядиз рекье туна. Жаррагьа лезгийрин 52 агъзур малар ва балкIанар мислимриз(араб аскерриз) пайна. [2]

Лакзни Ширван[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Лакз – къенин Кьиблепатан Дагъустандин ччилера хьанай, VI-XIII виш ийсариз талукь лезгийрин юкьван виш ийисарин гьукуматдин туькIуьрун я. КIвенкIве, Лакз Алпандин (Къавкъаз Албаниядин) провинция тир, ва Алпан чкIайла гуьгъуьниз кьилди тир пачагьвилиз элкъвенай. Лакз пачагьвилин кьилин шегьерар кIвенкIве Билисан (Билистан), ахпани ЦIахур тир. Лакз пачагьвиликай гзаф малуматар. IX-X виш ийсариз талукь араб чешмейра жагъуриз жеда. Лакздин гьукуматдин чlал тарихдин чешмейра лакзан чlал къалурнава.

Кьвевардин эмират[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Мугъулрин гьужум[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Лезгийрин ада (азад) жемятар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гьажи-Давудан гьукумат[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Надир шагьдин Лезгистандиз гьужум[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1735-йисан 10-мартдиз Генжеда кутIунай икьрар бинедиз къачуна, Урусатди Ирандивай чапхунай Къавкъаздин чилер цIийи кьилелай адав вахкана. Лезгийри ва Дагъустандин маса халкьари и кардиз акси яз бунт къарагъарна. Надир шагьди “Жардин лезгийрин ва Дагъустандин дагъвийрин бунт тергун патал чIехи кьушун ракъурна, амма лезгийри ва Кьиблепатан Дагъустандин маса халкьари фарсарихъ галаз къати женг чIугуна” [3].

Гьиндистандиз басрух гун, цIийи уьлквеяр чапхунун патал Надир шагьдиз кIвенкIве Къавкъаз, иллаки Дагъустан муьтIуьгъариз кIанзавай. ТахьайтIа, адаз вичин ният кьилиз акъат тийидайди хъсандиз чизвай. ГьикI ятIани, Гьиндистан кьун патал гьазурвилер акур шагьди дагъвияр муьтIуьгъарун вичин стха Ибрагьим хандални Кахетиядин пачагь Теймуразал тапшурмишна. 1737-йисан эхирра кьиле фейи ягъ-ягъунра агъзурралди аскерар квадарай Ибрагьим ханди са гужуналди лезгияр Кахетиядай акъудна [4]. Лезгияр цIийи кьилелай ягъунрив эгечIайла Ибрагьим хандиз чIехи харжар гана, абур гъилиз къачуз кIан хьана. Амма ихьтин кар мумкин тушиз акур ханди чIехи кьушун кIватIна дагъвийрал вегьена. Адан 38 агъзур аскердикай ибарат тир кьушундин хура Жар, Тала, Кьудал, ЧIинихъ, Билижар гьакIни Шекидин ва Къахдин маса лезги хуьрерин агьалияр кьегьалдаказ акъвазна. 1738-йисан 16-октябрдиз ЧIинихъ дагъдин дереда кьиле фейи къати женгера лезгийри Ибрагьим хан ва шагьдин машгьур сердерар яна кьена. Ирандин Къахда, Шекида ва Ширванда авай комендантар катна чпин уьлкведиз хъфена. Гъалибвал къазанмишай лезгийри Мегьамед бег Шеки ва Къах вилаятрин гьакимвиле тайинарна [5] [6].

Сад тир лезги гьукуматдин къурулуш туькӀурун патал юзун[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Лезгийрикай лагьанвай гафар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1848-йисан 13-сентябрь

Кьун къегьал халкь я, лезгияр! Гьикьван чӀав я куьне урус чапхунчийрин ивияр авадариз, хайи ватан паталди абурун аксина женг чӀугваз. Икьван гагьди ихьтин чӀехи дяве куьне са патахъайни куьмек авачиз, текдаказ кьиле тухвана. Гила, чир хьухь, зун ва вири Дагъустан куь куьмекчияр я. И гъуьлягъ (урусар) куь рикӀяй акъудна кӀанзава ва, чи душман чи чилерай чукурна кӀанзава.

  • Мор ЛЕ ЧИ,

Венгриядин алим ва сиягьатчи. 1902-йис.

Дагълара кьадарсуз хперин суьруьяр хуьзвай, аранда чӀехи багълар кутазвай лезгияр. Къавкъаздин гзаф халкьарилай девлетлу я. Лезги лежберри цайи никӀер тӀебиатдин патай зарар хкӀун тавуртӀа, гьамиша бегьерлуди жеда. Зегьметдал гзафрикӀалай лезгияр гьа чпин кьилел даим жив алай Шалбуздагъ, Базардуьзи, Шагьдагъ хьиз такабурлу, жуьрэтлу, неинки мугьмандиз, гьакӀни вири маса халкьариз гьуьрмет ийиз алакьдай инсанар я. Лезгидин суфра хьиз, рикӀни ахъа я.

Эдебият[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Фейзудин Нагъиев ,"Халкьдин азадвилин пайдах ва гуьзгуь"
  2. Самур газет, № 2 (118) 2001-йисан 31-январь
  3. Акак т.I, док. №№6,7
  4. Козлова А.Н.Страницы истории освободительной борьбы народов Дагестана. - СНВ. Вып. 18. Махачкала, 1976, с.127
  5. Хроника Джара в ХVIII столетии. Баку, 1931, с 29.
  6. Муьзеффер Меликмамедов "Надир шагьдин фендигарвал"

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]