Лелевар

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Лелевар
КIул чIулав лелев, Намибия
КIул чIулав лелев, Намибия (Canis mesomelas)
Илимда классриз пай хьун
Илимда адан тӀвар
СООБЩЕНИЕ ОБ ОШИБКЕ
Не указан параметр latin
Рушардин таксонар
Кл. текст
Commons-logo.svg
Шикилар
(Commons)

Лелев[1][2] (урусШакал) — Африкада, Азияда ва Кьиблединни - РагъэкъечӀдай Европада гьалтзавай кицерин хзандиз талукь тир пуд ва я кьуд жуьредиз ганвай умуми тӀвар. Кефер Америкада авай койотдинни лелевдин яшамиш жезвай майдандин экологиядин гьал сад я. ЧӀехи тушир, юкьван алцумрин, лешер ва амукьаяр недай як недай гьайван. Адан яргъи кӀвачер ва акӀажай кӀирер, некхъвадай гъвечӀи гьайванрал, нуькӀверал ва рептилиярал гъуьрч ийиз кутугзава. 16 км/сятда йигинвилелди катун яргъал вахтуна хуьз жезва. Йифен хурушумра мадни актив я.

Лелевриз моногамия хас я, яни эркек лелевриз са диши лелевдилай пара тахьунин къайда. Абуру чпин майданар кьетӀьивилелди хуьзва: чарабур чукӀурза ва чилер чухьвадив ва нежесдив лишанарзава. Абур яшамиш жезвай чилерин майдан гзаф гегьенш жен мумкин я. И чилера шарагар, чпиз маса чилер жугъурдалди диде — бубадихъ галаз яшамиш жезва. Гагь лелевар лужаризни кӀватӀ жезва, мисал паталай, гьатнавай чӀехи леш санал тӀуьн паталай. Амма гъуьрчез адетдалди кьилдиз ва я жуьтуьна экъечӀзава.

Этимология[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Лезги чӀалан нугъатрин чӀехи пайда азербайжан чӀалакай къачунвай «чакъал» гаф кардик ква (юкьв. азрб чаггал). Амма Зизик, Вини СтӀал ва Юкьван СтӀал хуьрера лезги чӀалан асулдай авай лелев гаф амукьнава. И гаф, са мана авачир кьве лев ванерин сад - садахъ гилигунин нетижада арадал атанвайди я. [3]

Таксономия[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1816 йисуз Лоренц Окендин Lehrbuch der Naturgeschichte улубдин пудлагьай том акъатна, гьина кирамди кеферамерикадин кайотдин ва лелевдин сарарин сад хьтинвал хкягъна, ва и кьве гьайван цӀийи Thos сихилдиз талукь авуна. Амма садани и теклиф кьабулач.

Гилан чӀаван чирна — жугъурунар лелеврин жуьрейрин арайра авай мукьвавилер тестикьарна. Къецепатай сад — садаз пара ухшар хьайитӀани, вири сад хьиз туш. Зулар авай лелев ва кIул чIулав лелев сад — садав пара мукьва я, амма маса африкадин ва евразиядин чӀуру кицерикай ва жанавуррикай тахминан 6 — 7 млн йис идлай вилик чара хьанвай. ГьакӀан лелев ва эфиопиядин жанавур, рехи жанавурдин, кӀвалин кицин ва койотдин сихилдиз талукь я.

Жуьреяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Жуьреяр Чирнай йис Жуьредин гьалдикай малуматар Гьалтзавай чкаяр
Зулар авай лелев
Canis adustus
Side-striped Jackal.jpg
Карл Судвевол, 1847 йис Садлагьай нубатда, тамун чкайра гьалтзава, маса лелеврив гекьигайла и жуьре акьванни пехъи туш ва некхъвадай чIехи гьайванрал гъуьрч ийизвач.[4] Юкьван ва Кьибле Африка.
Къизил лелев
Canis aureus
Golden wolf small.jpg
Карл Линней, 1758 йис Лелеврикай виридалай заланди ва Африкадин сергьятрин къеце пата гьалтзавай лелеврин кьилди сад тир жуьре я. Фад - фад и жуьре маса лелеврин жуьрейриз мукьва кьазвайтIани, гила чирна — жугъурунрин нетижада чир хьана хьи и жуьре рехи жанавурдиз ва кайотдиз гзаф мукьва я.[5][6] Кефер Африка, Кьиблединни - РагъакӀидай Европа, Мукьва РагъакӀидай пад, РагъакӀидай Азиа ва Кьибле Азия.
КIул чIулав лелев
Canis mesomelas

Canis mesomelas.jpg

Schreber, 1775 Виридалай къезил лелев ва Canis сихилдиз талукь тир виридалай цIуру, гилалди амукьнавай жуьре я.[7] Им лелеврин виридалай пехъиди я, ва вичелай са шумудра залан гьанванриз авунвай вигьинрин вакъиаяр чир я.[8] Кьибле Африка ва Кениядин, Сомалидинни Эфиопиядин рагъэкъечӀдай цин къерехдин пад.

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Ганиева Ф.А, — Лезги чӀалан лексика
  2. Отражение названий животных в антропонимии лезгинского языка
  3. Ганиева Ф.А, — Лезги чӀалан лексика
  4. Side-Striped Jackal. Canids.org. Ахтармишун 19 март 2010.
  5. Lindblad-Toh et al. 2005. Genome sequence, comparative analysis and haplotype structure of the domestic dog. Nature 438: 803-819.
  6. Golden Jackal. Canids.org. Ахтармишун 15 август 2007.
  7. Macdonald, David. The Velvet Claw. — 1992. — P. 256. — ISBN 0-563-20844-9.
  8. The behavior guide to African mammals: including hoofed mammals, carnivores, primates by Richard Estes, published by University of California Press, 1992, ISBN 0-520-08085-8

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]