Эмирали ТIигьиржалви

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску

Эмирали ТIигьиржалви, АмиргІали-ХIажи ТIигьиржалви (1790 йис, ТIигьиржал, Къубадин уезд - 1846, Гьадж) — лезги зари, дяведар, Имам Шамилан муьридрикай сад тир.

Уьмуьрдикай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Лезгийрин женгчи зири Эмирали 1790 йисуз гилан КцIар райондин ТIигьиржалрин хуьре дидедиз хьана. Сифте Къубада кIелна. Ина адаз лезгийрин машгьур алим, иридра Меккедиз зиярат авур Гьажи Мугьаммад Челебиди тарс ганай. Гуьгъуьнлай Эмиралиди Вини Ярагъда кIелна. Вини Ярагърин медреса а девирда вири Къавкъаздиз сейли тир. Ам муьридизмдин бине кутур, Имам Шамилан муаллим хьайи Шейх Мугьаммад Ярагъвиди ахъайнай. И медресадиз Къавкъаздин араб чІалан академияни лугьудай. Ина диндин тарсарихъ галаз санал математикадай, астрономиядай, географиядай, этикадай, философиядай, Дагъустандин тарихдайни тарсар гузвай.

Вини Ярагъдал Эмиралиди Шамилахъ галаз санал кIелна ва абур кIеви кІилияр хьана. Эмиралиди гьакIни тIвар-ван авай лезги алим Алкьвадар Абдуллагьахъ ва машгьур тарихдар Абаскъулу Агъа Бакихановахъ галаз дуствал авунай.

Алкьвадар Гьасанан «Асари Дагъустан» ктабдай: «Къубадин уезддин ТIигьиржал хуьряй тир Гьажи Эмирали эфенди гьакъикъи алим ва инсанвал авай кас тир. Жегьилвилин яшарив агакьайла ам Куьредин округдиз куьч хьана. Ина ада Вини Ярагъ хуьре муаллим Ярагъ Мугьаммад эфендидин медресада кIелна. Гуьгъуьнай ам Мугьаммад эфендидихъ галаз Аваристандиз акъатна.

Мугьаммад эфендидиз къуллугъ ийиз, Эмиралиди адавай илимар чирна ва гьакIни ада а эфендидин стхадин руш, хъсан къилихъар авай, рикI чІехи Муъминатдикай вичиз паб авунай... Адалай кьулухъ Гьажи Эмирали эфенди Куьре округдиз хтана, хизанар Вини Ярагъдал туна вич Меккедиз зияратдиз рекье гьатна ва и сефердин вахтунда кьена».

Урус пачагьдин кьушунрин аксина женг чIугур Эмирали ТIигьиржалви Имам Шамилан рикI алай муьридрикай тир. Са шумуд йис Сибирда суьргуьнда хьанатIани, руьгьдай ават тавур шаирди дустагъдай акъатайдалай гуьгъуьниз азадвилин женг давамар хъувунай.

Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, Эмирали ТIигьиржалви гьеле 1820 йисуз Гавдишанда кьиле фейи дяведа генерал Ермолован кьушунрин аксина женг чIугунай. 1823 йисуз лезгияр кьвед лагьай гъилера Ермолован кьушунрихъ галаз женгиниз экъечIайла Эмиралиди 1500 касдикай ибарат тир чIехи кІеретІдиз регьбервал ганай. Гуьгъуьнлай ада 1837 йисан Къубадин бунтара иштиракнай.

ЧIехи маарифчи тир Эмиралиди Куьреда медреса кардик кутунай ва иниз кесибрин аялар желб авунай. И медреса акьалтIарай шумудни са жегьилдикай гуьгъуьнлай алимар хьанай. Вичин шиирар лезги, азербайжан ва араб чIаларал кхьей Эмирали гьеле медреседа кIелдай вахтунда шаир хьиз машгьур хьанай. Филологиядин илимрин доктор Мавлуд Ярагьмедован «Дагъустандин савкьватар» (Баку, 1987) ктабда Эмиралидин 21 шиир гьатнава.

Эхиримжи йисара шаирдин 100-дав агакьна шиирар винел акъатнава. Адан «Куз-куз», «Муьхеннет», «Лугьуз-лугьуз» тІварар алай шиирар халкьдиз хуралай чида. Зари 1846 йисуз вичин кIилияр тир Абаскъулу Бакихановахь ва Алкьвадар Абдуллагьахъ галаз санал Меккедиз рекье гьатна. Меккединни Мединадин арада къарагъай тІурфанди Эмирали ва А. Бакиханов телефна. Абур кьведни гьана, «ФатIима дереда» кучукна. Вич са гужуналди арабри хкуд авур Алкьвадар Абдуллагь ватандиз хтайла ада хайи хуьре вичин кIилийриз эбеди гуьмбет эцигун къетI авунай.

ТIигьиржал Эмиралиди туькIуьрай эсерар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Эмирали ТIигьиржалви бегьем чIехи шаирвилин дережадин шииррин автор ятIани, алай чIаван кIелдайбуруз анжах 1980-лагьай йисуз чир хьана. Бакуда уьмуьр ийизвай ва кIвалахзавай лезги эдебиатдин алим Ярагьмедрин Мавлуда «Генжлик» издательствода Эмирали ТIигьиржалвидин Ихрек Режебан сад хьайи шииррин кIватIал чапдай акъуднай.

Гуьгъуьнлай, азербайжан чIалал кхьизвай ТIигьиржал хуьряй тир лезги шаирдин уьмуьрдин рехъ ва туькIуьрай эсерар чириз дамавардайла, эдебиатдин алимди вичин азербайжан чIалал кхьей «Азербайжандинни арада авай Дагъустандин алакъайрикай» тIвар алай къейд ийизва: «... 1835-лагьай йисуз Эмирали вичин кIили тир Алкьвадар Абдуллагьахъ (Алкьвадар Гьасанан буба тирди) Абаскъулу агъа Бакихановадин патав Къубадин округдин Амсар хуьруьз атана. Бакиханова кIилийрин меслятдиз килигна, «Гуьлистан» тIвар алай эдебиатдин дестедин бине кутуна. Анин кIвалахда Эмиралидини иштирак авуна.

1992-лагьай йисуз Дагъустанди ктабрин издательствода «Дурнаяр» тIвар алай гъвечIи шиирин кIватIал чапдай акъатна. Ада ТIигьиржалдай тир Эмиралидин (жилдал автордин тIвар Эмир Али хьиз къалурна) ва адан сахуьруьнви тир Эмираслан Гъанидинан (ада лезгидал кхьизвай) шиирар сад авуна. Ктаб туькIуьрайди тIвар-ван авай лезги шаирни прозаик Ризванрин Забит я. Гьамни Эмиралидин шиирар лезгидал элкъуьрнавайди я.

ТIвар кьунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Лезги шаир Керимрин Седакъета вичин КцІариз талукь тир энциклопедияда кхьенвайвал, гъиле къелем кьуна шиирар кхьей, яракь кьуна чапхунчияр кукІварай Эмирали ТIигьиржалвидин тIвар чи эдебиатда къагьриман шаир хьиз гьатнава. Адан шиирдин гафар рикІел хкана: «Зун Эмир я дагъустанви, Душманрин за хъвада иви».

Эдебият[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • С. Къ. Керимова. «КцІар, кцІарвияр» (энциклопедиядин кIватIал). Баку 2011. «Зия», ч. 295-296.
  • Алкьвадар Гьасан. «Асари Дагъустан» (урус чIалал), Магьачкьала, 1994. ч. 158-159.
  • С. А. Бедирханов «XVII-XIX-лагьай виш йисарин лезги кIанивилин лирикадин эстетика» (урус чIалал), Махачкала ИИЯЛ ДНЦ РАН 2006г. 154 с.
  • Арбен Къардаш. «Танец поневоле», Махачкала, 2011 г.