Аргентина

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Аргентина
República Argentina
Аргентинадин пайдах Аргентинадин герб
Пайдах Герб
Argentina (orthographic projection).svg
Гимн: En Unión y Libertad
Кьилин шегьер: Буэнос-Айрес
Шегьерар: Буэнос-Айрес, Кордова, Росарио, Ла-Плата
Аслутуширвал: 25 чиле 1816 (Испаниядилай)
ЧӀал: Испаниядин чӀал
Гьукуматдин дин: Хашпара дин (Католицизм)
Идара авунин тегьер: Президентдин республика
Кьил: Кристина Киршнер
Майдан: 2 766 890 км² (8-лагьай)
 · Цин ччилин %: 1,1
Агьалияр: 40 091 359 ксар. (31-лагьай)
 · Агьалийрин къалинвал: 15 ксар./км²
Пул: Аргентинадин песо
КъВБ: 710,69 млрд. $ (21-лагьай)
 · АСКА КъВБ: 17 500 $
ИПВИ: 0,797 (45-лагьай)
Домен: .ar
Телефондин код: +54
Сятдин чӀул: -3

Аргентина, Аргентинадин Республика (исп. República Argentina) — Кьиблепатан Америкада авай гьукумат.

Кьилин шегьер — Буэнос-Айрес.

Ксар — 40,1 млн.

Чилинмикит[Дуьзар хъувун]

Гьукуматдин кьилин шегьер Буэнос-Айрес я. Кефер патай кьибле патахъ Аргентина 3,7 км яргъи я. Екевал 2,8 млн км я. Аргентина авайди я Кьибле патан Африкадин материкдин кьибле пата. Гьукуматди тухузва сергьятар: кефер-рагъ экъечӀдай пата — Уругвайдихъни Бразилиядихъ галаз. Кефер пата — Парагвайни Боливия. Рагъ экӀидай пата — кьилди Чили. Кьибле патахъгала Атлантик океан. Кьибле-рагъ экъечӀдай пата гьуьляйтӀуз гала ЧIехибританиядин кӀвачихъ галай Мальвин островрихъ галаз сергьят. Гьукуматдин къене рагъ экӀидай пата ава Кордильерар суваяр. Рагъ экъечӀдай пата гьукуматдин къерехар чхизва Атлантик океанди.

Кьиспес[Дуьзар хъувун]

XVI вишйисан кьиле гьар жуьре гъвечӀи халкьар исятдин Аргентнинада яшамиш жезвай. 1535 йиса испанрин экспедициядин кьиле аваз Педро Мендосади эцигда къеле Санта-Мария-дель-Буэн-Айре, исятдин Аргентинадин кьилин шегьер. 1776 йиса туькӀуьрнавай Вице-Паччагьвал Рио-де-ла-Плата. А паччагьвилик квай исятдин гьукуматар: Парагвай, Аргентина, Боливиядин пай , Уругвай. Кьилин шегьерни адан тир Буэнос-Айрес. 1805, 1806 йисара кьве сефер британрин кӀеретӀар кӀукӀвар хьана Буэнос-Айрес къачуз кӀан хьайила. 1810 йиса аргентинвийри Вице-паччагьвалдикай гьакӀан паччагьвал хъувуна, чпиз паччагь Фернандо VII кьабулна.

1816 йисуз Тукуманда кӀватӀ хьана гьар велаятдикай ксар, гьукуматдин дуванар ийиз. 9-лагьай июльдиз абуру Испаниядикай дамвал кьабулна. ЦӀийи гьукуматдиз гана тӀвар — КӀватӀнавай велаятар Рио-де-ла-Плата. Сифте кьилиз акъуд жезвачир гьукуматдин жуьредин патахъай. Садбуруз монархия эцигиз кӀанзавай, садбуруз республика. Эхир адакай республика хьана. Ахпа мад суалар акъатна — садбуруз кӀеви гьукумат кӀан хьана, масадбуруз федерацийвилин республика. И суалрин патахъай са фикир акъуд тахьайвили 1819 йисуз эгечӀна эгьлийрин дяве. Испанри гьи чӀавуз Аргентинадиз кӀеретӀар ракъурна ана чпин къуват эхцигун патал. Ахпа Хосе де Сан-Мартин генералди абур катана. 1820 йисуз дяве куьтягь хьана.

1825—1827 йисара авай дяве Бразилиядихъ галаз Уругвай чилерин патахъай. И дяведани аргентинри чпин душманар катана. Ахпа Аргентинадиз вичизни зиянар хьана — адакай хкатна Уругвай. 1833 йисуз ЧӀехибританияди гакъудна Мальвин островар. 1853 йиса Аргентинада Конституция кьабулнавай. Сифте президент Уркиса тир. XX вишйисан кьиле Аргентина дуьньядин виридалайни девлетлу гьукуматрик квай. 1946; 1952 йисариз гьукуматдин президент яз кьабулна Перон. Перона Аргентинадин экономика пара хкажарна. 1981 йисуз президент хьана Гальтиери. 1982 йисуз ада ракъурна Мальвин островриз гьукуматдин кӀеретӀар, а чилер, ЧӀехибританияди 1833-лагьай йисуз гакъуд авур, къулухъ къахчун паталди. Гальтиеридин аламатдиз, британри аниз сад лагьана чпин кӀеретӀар ракъурна аргентинвияр катана островар туна чпин кӀвачихъ.

Провинцияр[Дуьзар хъувун]

Аргентина — федератив республика; 23 — провинцияни (исп. provincia) 134 округар (исп. partidos) акатзава. Буэнос-Айресдик 48 барриосар (исп. barrios) акатзава (ва абур 15 коммундиз сад хьанва).

Аргентинадин провинцияр
Аргентинадин провинцияр
  1. Федерал кьилин шегьер Буэнос-Айрес
  2. Провинция Буэнос-Айрес
  3. Катамарка
  4. Чако
  5. Чубут
  6. Кордова
  7. Корриентес
  8. Энтре-Риос
  9. Формоса
  10. Хухуй
  11. Ла-Пампа
  12. Ла-Риоха
  13. Мендоса
  14. Мисьонес
  15. Неукен
  16. Рио-Негро
  17. Сальта
  18. Сан-Хуан
  19. Сан-Луис
  20. Санта-Крус
  21. Санта-Фе
  22. Сантьяго-дель-Эстеро
  23. ЦӀай Ччил, Антарктида ва Кьиблепатан Атлантикадин островар
  24. Тукуман

Провинциядин малуматар:

Провинцияр/Округ Кьилин хуьр Агьали (2010) Чка Ччил (км²) Чка Ксарин къалинвал (/км²) Чка
1 Федерал кьилин шегьер Буэнос-Айрес 2 891 082 4 202 24 14 312,3 1
2 Буэнос-Айрес Ла-Плата 15 594 428 1 307 571 1 50,7 3
3 Катамарка Сан-Фернандо-дель-Валье-де-Катамарка 367 820 20 102 602 11 3,6 20
4 Чако Ресистенсия 1 053 446 10 99 633 12 10,6 11
5 Чубут Росон 506 668 18 224 686 3 2,3 22
6 Кордова Кордова 3 304 825 2 165 321 5 20,0 6
7 Корриентес Корриентес 993 338 11 88 199 16 11,3 10
8 Энтре-Риос Парана 1 236 300 7 78 781 17 15,7 7
9 Формоса Формоса 527 895 17 72 066 19 7,3 14
10 Хухуй Сан-Сальвадор-де-Хухуй 672 260 14 53 219 20 12,6 8
11 Ла-Пампа Санта-Роса 316 940 22 143 440 8 2,2 23
12 Ла-Риоха Ла-Риоха 331 847 21 89 680 14 3,7 19
13 Мендоса Мендоса 1 741 610 5 148 827 7 11,7 9
14 Мисьонес Посадас 1 097 829 9 29 801 21 36,8 4
15 Неукен Неукен 550 344 16 94 078 13 5,8 17
16 Рио-Негро Вьедма 633 374 15 203 013 4 3,1 21
17 Сальта Сальта 1 215 207 8 155 488 6 7,8 12
18 Сан-Хуан Сан-Хуан 680 427 13 89 651 15 7,6 13
19 Сан-Луис Сан-Луис 431 588 19 76 748 18 5,6 18
20 Санта-Крус Рио-Гальегос 272 524 23 243 943 2 1,1 24
21 Санта-Фе Санта-Фе 3 200 736 3 133 007 10 24,1 5
22 Сантьяго-дель-Эстеро[1] Сантьяго-дель-Эстеро 896 461 12 136 351 9 6,6 15
23 ЦӀай Ччил, Антарктида ва Кьиблепатан Атлантикадин островар Ушуая 126 190 24 21 571[1] 23 5,85[1] 16
24 Тукуман Сан-Мигель-де-Тукуман 1 448 200 6 22 524 22 64,3 2
Вири 40 091 359 2 780 402 14,4

Шикилар[Дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун]

  1. 1 2 3 Фолкленд островарни Аргентинадин Антарктика кутун авачиз

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун]

Кьиблепатан Америкадин гьукуматар
LocationSouthAmerica.png Аргентина · Боливия · Бразилия · Венесуэла · Гайана · Колумбия · Парагвай · Перу · Суринам · Уругвай · Чили · Эквадор
Масадалай гьукуматар: Фолкленд островар · Француз Гвиана · Кьибле Георгияни Кьибле Сандвич островар

1000HA.png