Инглис чIал

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Инглис чӀал
(English, the English language)
Инглис чIалан чкIайвал.
Инглис чIалан чкIайвал.
Уьлквеяр: вири дуьньяда чкIанва
Офицал чӀал: ЧӀехибританиядин пайдах ЧIехибритания
Мальтадин пайдах Мальта
Ирландиядин пайдах Ирландия
АСШ-дин пайдах АСШ
Канададин пайдах Канада
Багьам островрин пайдах Багьам островар
Ямайкадин пайдах Ямайка
Сент-Китсни Невисдин пайдах Сент-Китсни Невис
Тринидадни Тобагодин пайдах Тринидадни Тобаго
Антигуани Барбудадин пайдах Антигуани Барбуда
Сент-Луьсиядин пайдах Сент-Луьсия
Барбадосдин пайдах Барбадос
Гренададин пайдах Гренада
Доминикадин пайдах Доминика
Сент-Винсентни Гренадинрин пайдах СВГ
Гайанадин пайдах Гайана
Белиздин пайдах Белиз

Ботсванадин пайдах Ботсвана
Кениядин пайдах Кения
Маврикийдин пайдах Маврикий
Зимбабведин пайдах Зимбабве
Танзаниядин пайдах Танзания
Угандадин пайдах Уганда
Руандадин пайдах Руанда
Намибиядин пайдах Намибия
Ганадин пайдах Гана
Гамбиядин пайдах Гамбия
Свазиленддин пайдах Свазиленд
Нигериядин пайдах Нигерия
Камерундин пайдах Камерун
Сейшел островрин пайдах Сейшел Островар
Кьибле-Африкадин Республикадин пайдах КьАР
Сьерра-Леонедин пайдах Сьерра-Леоне
Судандин пайдах Судан
Кьиблепатан Судандин пайдах Кьиблепатан Судан
Либериядин пайдах Либерия
Малавидин пайдах Малави
Лесотодин пайдах Лесото
Замбиядин пайдах Замбия

Австралиядин пайдах Австралия
ЦIийи Зеландиядин пайдах ЦIийи Зеландия
Филиппинрин пайдах Филиппинар
Кирибатидин пайдах Кирибати
Тувалудин пайдах Тувалу
Сингапурдин пайдах Сингапур
Гьиндистандин пайдах Индия
Пакистандин пайдах Пакистан
Самоадин пайдах Самоа
Фиджидин пайдах Фиджи
Наурудин пайдах Науру
Папуа-ЦIийи Гвинеядин пайдах Папуа ЦIийи Гвинея
Тонгадин пайдах Тонга
Соломондин островрин пайдах Соломондин Островар
Вануатудин пайдах Вануату
Палаудин пайдах Палау
Микронезиядин Федератив Штатрин пайдах МФШ
Маршаллдин островрин пайдах Маршаллдин остров
Классриз ччара хьун
Категория: Евразидин чӀалар
Кхьинар: латин (инглис хатl)
ЧӀалан кодар
ГОСТ 7.75–97: анг 45
ISO 639-1: en
ISO 639-2: eng
ISO 639-3: eng

Инглис чӀал (ингл. English language) — англиявийринни (Садвилин Пачагьвалин официал чIал), америкавийрин (къанни цIусад штатдин официал чIал) чIал, Ирландиядин, Канададинни Мальтадин кьве официал чIалакай сад тирди, Австралиядинни ЦIийи Зеландиядин официал чIал я. Са бязи Азиядинни (Индия, Пакистан ва мсб.) Африкадин гьукуматра официал чIал хьиз кIвалахарзава. Лингвистикада инглис чIалал рахадайбуруз англофонар лугьузавайди я, кьетIендаказ и тIвар Канадада кIвалахарзавайди я.

Инд-европадин чIаларин хзандин германрин чIаларин кIватIалдик акатзава. Хайи чIалал хьиз рахадайбурун кьадар - 427 млн кас (1997), рахадайбурун вири кьадар - 1 млрд кьван кас я (2007). СМТ-дин ругуд официални кIвалахдай чIалакай сад тирди. Инглис чIал халкьарин арада авай акахьунда, алишверишда, бизнесдани санал кIвалахунда лап чIехи метлеб авай чIал я.

Инглис алфавит[Дуьзар хъувун]

Инглис чIалан алфавит латин алфавитдал диб эцигнава, ам 26 гьарфуникай ибарат я.

A a B b C c D d E e F f G g H h
I i J j K k L l M m N n O o P p
Q q R r S s T t U u V v W w X x
Y y Z z

Гилан чIаван инглис чIалан гьарфар[Дуьзар хъувун]

гьарф тIвар гьарфунин тIварцIин лугьунин тегьер (МФА) гьарфунин тIвар лезгидал къейд
1 A a a [eɪ] эй
2 B b bee [biː] би
3 C c cee [siː] си
4 D d dee [diː] ди
5 E e e [iː] и
6 F f ef [ef] эф глагол хьиз eff кхьизвайди я
7 G g gee [dʒiː] джи
8 H h aitch [eɪtʃ] эйч haitch Шаблон:МФА Ирландиядани мукьвал-мукьвал Австралияда
9 I i i [aɪ] ай
10 J j jay [dʒeɪ] джей
11 K k kay [keɪ] кей
12 L l el [el] эл
13 M m em [em] эм
14 N n en [ɛn] эн
15 O o o [əʊ] оу
16 P p pee [piː] пи
17 Q q cue [kjuː] кйу
18 R r ar [ɑː] ар [ɑr] в кеферпатан-америкадин лугьунин тегьерда тахьайтIа ахъа ванер вилик
19 S s ess [es] эс es-hook жуьредин сад-садав кьунукьра es- кхьизвайди я
20 T t tee [tiː] ти
21 U u u [juː] ю
22 V v vee [viː] ви
23 W w double-u ['dʌbljuː] дабл-ю
24 X x ex [eks] экс
25 Y y wy [waɪ] уай кьериз-цIаруз wye кхьизвайди я
26 Z z zed, zee [zɛd, ziː] зед, зи zee — америкадин лугьунин тегьер

Гьарфарин мукьвал-мукьвалвал[Дуьзар хъувун]

Инглис чIала виридалайни пара гьалтдай «E» гьарф я, гьа чIавуз «Q» гьарф виридалайни кьериз гьалтдайди я. Агъадихъ инглис чIала кIвалахарзавай гьарфарин мукьвал-мукьвалвилерин сиягь ганва:

Буква E T A O I N S H R D L C U M W F G Y P B V K X J Z Q
Мукьвал-мукьвалвал, % 12,7 9,06 8,17 7,51 6,97 6,75 6,33 6,09 5,99 4,25 4,03 2,78 2,76 2,41 2,36 2,23 2,02 1,97 1,93 1,49 0,98 0,77 0,15 0,15 0,7 0,01

Тарих[Дуьзар хъувун]

Инглис чIалан чирвилин карта. ЕврогалкI

Адетдалди инглис чIалан тарих агъадихъ ганвай девирриз чара ийизва:

ГьакIни са чIалан илимри кьилдин сифте кьилин цIийи инглис девир чара ийизва.

Дегь чIаван инглис девир[Дуьзар хъувун]

Гилан англиявийрин сихилдин ата-бубаяр - англрин, саксрин, ютрин германрин тайифаяр - V-лагьай вишйисан юкьварра Британиядин островриз куьчна. Гьа чIавуз абурун чIал агъа германни фриз чIалариз мукьва тир. Амма гуьгъуьнлай атай вичин вилик финин нетижада ам маса герман чIаларикай яргъа къакъатна. Дегь чIаван инглис девирдин къене англ-сакс чIал (пара илимри дегь чIаван инглисдиз ихьтин тIвар гузва) лап тIимил масакIа хъижезвай тир, герман чIаларин вилик финин цIарцIелай кьулухъ тавуна, гафаргандин гегьеншвал квачиз.

ЧIехибританиядиз куьчнавай англарни саксар келтрихъ галаз - островдин дибдин агьалияр - лап кIеви регьим авачир женгьина гьахьна. И келтрал хьанвай гьалтун дегь чIаван инглис чIалан структурадизни гафаргандиз чIехи эсер авунач. Къенин йикъаралди амай дегь чIаван инглис чIалал кхьей затIарикай са кьудкъад келт гаф малумриз жезва. Абурукай:

  • ибадатдихъ галаз галкIанвай гафар: cromlech — кромлех (друидрин эцигунар), coronach — дегь чIаван шотландиядин мейит кучудунин лугьунар;
  • дяведин кардихъ галаз галкIанвай гафар: javelin — жида, pibroch — дяведин мани;
  • гьайванрин тIварар: hog - вак.

Абурукай са гафари чIала кIеви чка кьуна, абур гилалди кIвалахарзава, мисал патал: tory ‘консерватив партия иштиракхъан’ — ирланд чIалал ‘къачагъ’ лагьай чIал, clan — тайифа, whisky — эрекь. И гафарикай садбур гила виридуьньядин ирс я - виски, плед, клан. Акьван гъвечIи келт чIала дегь чIаван инглис чIалаз авунвай таъсирдин себеб, англривни саксрив гекъигна килигайла, келтрин мединиятдин гъвечIивал я.

400 йисан къене Британиядин пай кьазвай римвийрин таъсирвал пара чIехиди я. Латин гафар инглис чIалаз са шумуд дережада гьахьна. Садлугьуниз, латин гафарин са пай герман чIаларал рахадай кеферпатан континентдин Европадин агьалийри герман тайифайри Британиядиз куьчадалди къачунвай. Абурукай:

  • street — латин strata via гафуникай - ‘дуьз, къван тур рехъ’;
  • wall — латин vallum гафуникай - ‘цал’;
  • wine — латин vinum гафуникай - ‘чехир’.

Са пай мад - англарни саксар Британиядиз куьч хьайидалай кьулухъ. Мисал патал, чкайрин тIварар:

  • Chester, Gloucester, Lancaster — латин castrum гафуникай - ‘дяведин лагерь’, тахьайтIа
  • Lincoln, Colches — латин colonia гафуникай - ‘колония’,
  • Port-Smouth, Devonport — латин portus гафуникай - ‘гавань’ ва мсб.

Пара тIуьнринни парталрин тIварарни латин чIалай къачунвайбур я:

  • butter — грекни латин butyrum - ‘гъери, чIем’,
  • cheese — латин caseus - ‘ниси’,
  • pall — латин pallium - ‘плащ’;

гьакIни са шумуд набататрин тIварар:

  • pear — латин pira - ‘чуьхвер’,
  • peach — латин persica - ‘шефтел’.

Мад са латин гафарин къат христианвал Британиядиз гьахьунин девирдиз талукь я. Ахьтин гафар са 150 кьван ава. И гафар дериндаказ чIалаз гьахьна ва чIалан галудиз тежер пай хьана, герман гафарихъ галаз сад хьиз. Сифтени сифте гьахьтин гафар клисадиз талукьбур я:

  • apostle — грек-латин apostolus - ‘апостол’,
  • bishop — грек-латин episcopus - ‘епископ’,
  • cloister — латин claustrum - ‘монастыр’.

Гьужумрин девирдани викингри вахтуналди тир Британия дяведалди къачунин чIавуз (790—1042) инглис чIалаз пара вирида кIвалахарзавай скандинавиядин гафар гьахьна. Месэла, call — тIвар гун, cast — вегьин, die — кьин, take — къачун, ugly — лап стIур, ill — начагъ. Грамматикадин гафарни къачурди тир, мисал патал, both — окьведни, same — гьа гьама, they — абур, their — абурун ва мсб.

И девирдин эхирда лап чIехи метлеб авай финиф - флексиядин рекьин - акъатиз гатIумзава. Даниявийри кьунвай Англиядин чилера авай кьве чIалал рахадайвили, мумкин я, са кьадар рол къугъвана. Вучиз лагьайтIа чIалан какадрун адетдин нетижаяр гъизва - грамматикадин къурулушдинни морфологиядин регьятрун. Хас тир лишан, флексияди гьа-гьа Британиядин кефер пата - «Даниядин къанунрин» регионда - квахьиз гатIумзава.

Юкьван инглис девир[Дуьзар хъувун]

Инглис чIалан вилик финин гуьгъуьнлай къведай девирди 1066-1485 йисарин арада авай чIав кьунва. 1066-лагьай йисуз норманнрин феодалри авур гужалди гьахьунди дегь чIаван инглис чIалаз норманнизмар лугьудай лап чIехи лексикадин къат гъанва. И норманнизмри чпин сифте кьил дяведалди Британия къачунвайбуру кIвалахарзавай дегь чIаван француз чIалан норманн-француз нугъатдилай къачузва. Яргъал чIаван къене норманн-француз чIал клисадин, регьберринни ивни дережа авай классрин чIал хьиз амукьзавай тир.

Амма уьлкведиз чпин чIал дегиш тежер гьалда илитIун патал норманнрин кьадар пара тушир. Къвез-къвез гъвечIини юкьван дережа авай, чеб чIехи пай англ-саксрикай тир, чилин иесийрихъ пара чIехи метлеб жез гатIумна. Норманн-француз чIалан агъавилин чкадал къвез-къвез вичиз хас тир «чIалан компромисс» туькIуьр жезва. И «компромиссдин» нетижа чна инглис лугьудай чIалаз мукьва тир чIал арадал атун я.

Амма агъавал ийизвай классрин норманн-француз чIал лап аставилелди кьулухъ чIугвазвай тир. Анжах 1362-лагьай йисуз инглис чIал суд авунин кардин арадиз кьабулнава, 1385-лагьай йисуз норманн-француз чIалал тарс гунуг акьалтIарна, адан чкадал инглис чIал тайирна. 1483-лагьай йисалай инихъ парламентдин къанунарни инглисдал акъудиз гатIумна.

Инглис чIалан диб германдинди амукьнатIани, ада вичин ибаратдик гьакьван пара француз гафар кутуна хьи, вич акахьай чIал яз хьана. Дегь чIаван француз гафарин гьахьун юкьван инглис девирдин эхирдалди давам жезвай тир, 1250-1400-лагьай йисарин арада вини кьилел кьван агакьзавай тир.

Асулдай авай германрин king — корол, queen — королева ва маса ихьтин гафар квачиз, гафарин лап чIехи пай гьукумат идара авунин кардиз талукь я:

  • reign — пачагьвал авун, government — гьукумат ийидай идара, crown — таж, state — гьукумат ва мсб;

чIехи мертеба авай ксарин тIварарин чIехи пай:

  • duke — герцог;
  • peer — пэр;

дяведин кардиз талукь гафар:

  • army — кьушун,
  • peace — ислягьвал,
  • battle — ягъунар,
  • soldier — солдат,
  • general — генерал,
  • captain — капитан,
  • enemy — душун;

термины суда:

  • judge — судья,
  • court — суд,
  • crime — тахсиркарвал;

церковные термины:

  • service — къуллугъ (клисада),
  • parish — са кешишди къуллугъзавай жемятар.

Яргъал чIаван къене тухванвай кьве чIалал рахадайвал хъсан къалурдай лишан - алишверишдизни промышленностдиз талукь гафар француздинбурун я, гьа чIавуз гьакIан гъилин устIарвилин талукьбур - германринбур я. Садлагьайбур къалурдай мисалар: commerce — алишвериш, industry — промышленность, merchant — савдагар.

Агъадихъ ганвай гафари инглис чIалан тарихдин кьетIенвал хъсан къалурзава:

гьайванрин тIварар — германринбур:

гьа чIавуз и гьайванрин якIарин тIварар французринбур я:

  • beef — малдин як,
  • veal — кьерехд як,
  • mutton — хпен як,
  • pork — вакIан як ва мсб.

И девирдин къене чIалан грамматикадин къурулуш масакIа хъижез мад давам жезва - тIварцIинни глаголрин акьалтIунар сифте акахьуник акатзава, усал хъижезва, ахпа, и девирдин эхирдалди, михьиз квахьзава. Сифетра (прилагательноеда), гекъигунин дережа гьакIан туькIуьрунин къайдани сад хьиз, цIийи аналитикадин туькIуьрунин къайда, прилагательноедихъ more (мадни) и most (виридалайни пара) гафар гилиг хъувунин рекьелди жезвай, арадал атана.

И девирдин эхирдиз (14001483 йисар) лондон нугъатдин гъалибвал талукь я. И нугъат кьиблединни юкьван нугъатрин сад хьунинни вилик финин рекьелди арадал атана. Фонетикада ахъа тушир ванерин чIехи юзун арадал атана.

1169-лагьай йисуз хьанвай, британвийрин са паюни ирландиядин Уэксфорд графвилин чилериз авунвай миграциядин нетижада, йола чIал кьилди вилик физвай тир. Ам XIX-лагьай вишйисуз квахьна.

Инглис миллетдин чIал кIалубда тунин девир (XV—XVI вй.)[Дуьзар хъувун]

И девирда Англияда феодал системади чикIиз ва товарринни пулунин рафтарвили зурбадаказ вилик физ гатIумна. Гегьенш тир халкьарин арада авай англиядин аливеришдин нетижада XIV-лагьай вишйисуз Лондондикай уьлкведин юкь хьана, ва гьакIни лондон нугъатдихъ пара чIехи метлеб хьанва. Къвалав гвай нугъатрин кьилдин кьетIенвилер къениз чIугвана, адакай миллетдин чIалан диб хьанва.

Миллет кIалубда тунин зурба финифди миллетдин чIал чукIурунизни вилик финиз куьмек авуна, ва гьакIни нугъатрин арада авай тафаватвилер акъудна абур вири саки сад хьиз авуна. Миллетдин чIалан къайдаяр гегьеншрунин карда чIехи роль Уильям Кекстонди къугъвана. Ада Англияда ктабар басма авун ишлемишиз адет авуна, адалди орфография кIевириз куьмек авуна (къейд авуна кIанда, гьа чIавузни орфоградия лугьунин тегьердин къайдадив кьазвачир). Дегь чIаварилай амай кхьей затIарал буржуазиядин гуманизмдин вилик финин девир ва инглис халкьдин жув къанмишун кIалубда тун эсер дуьздал акъатна. И девирдиз талукь тир чIалал Англиядин гегьенш халкьдин арада авай рафтарвилерин таъсир эсер арадал акъатна - итал, грек, испаниядин чIаларикай къачур гафарин цIийи авахуьн гатIум хьана.

Фонетикада чIехи метлеб квай гьал дуьздал акъатна - «ахъа тушир ванерин чIехи юзун» ва маса кьетIенвилер, вири и дегишвилери орфографиядин ва орфоэпиядин арада авай чара хьун артухарна.

Морфологияда существительнийрин, сифетрин (прилагательныйрин), глаголрин акьалтIунар галат (алат) хъижезва. ЦIийи суффиксар авачир гафар туькIуьрунин тегьер арадал акъатзава, кьилди сад тир паравилин кьадардин кIалуб (-s) кIеви жезва. Сифетри сад-садав кьунукьин кIалубар михьиз квадарна, къуват авай ва авачир глаголрин категория регьят хъижезва. Синтаксистда гилан чIаван инглис чIалан дибвилин кьетIен лишанар малум жезва.

ЦIийи инглис чIалан девир[Дуьзар хъувун]

Лексика[Дуьзар хъувун]

Сводешан сиягь[Дуьзар хъувун]

Инглис чIалан патахъай туькIуьрнавай Сводешан сиягь
Инглис Лезги
1 I зун
2 you вун
3 he ам
4 we чун
5 you куьн
6 they абур
7 this и
8 that а
9 here ина
10 there ана
11 who вуж
12 what вуч
13 where гьина
14 when мус
15 how гьикI
16 not туш, та-(те-; ти-)
17 all вири
18 many парабур
19 some са шумуд
20 (a) few, some са тIимилбур
21 other муькуь, маса
22 one сад, са
23 two кьвед, кьве
24 three пуд
25 four четыре
Инглис Лезги
26 five вад
27 great чIехи
28 long яргъи
29 wide гьяркьуь
30 thick яцIу
31 heavy залан
32 small гъвечIи
33 short куьруь
34 narrow гуьтIуь
35 thin кьелечI, шуькIуь
36 woman паб
37 man итим
38 person, man инсан
39 child бицIек
40 wife паб
41 husband гъуьл
42 mother диде
43 father буба
44 animal гьайван
45 fish гъед
46 bird нуькI
47 dog кицI
48 louse нет
49 snake гъуьлягъ
50 worm квак, шар
Инглис Лезги
51 tree тар
52 forest, wood там, рук
53 stick лаш (ланш), тIвал
54 fruit емиш
55 seed тум
56 leaf пеш
57 root дувул
58 bark чкал
59 flower цуьк
60 grass хъач
61 rope еб
62 skin хам
63 meat як
64 blood иви
65 bone кIараб
66 fat пи, макь
67 egg кака
68 horn карч
69 tail тум
70 feather цIакул
71 hair чIарар
72 head кьил
73 ear яб
74 eye вил
75 nose нер
Инглис Лезги
76 mouth сив
77 tooth сас, свах
78 tongue мез
79 nail кек
80 foot кIвачин кIан
81 leg кIвач
82 knee мет
83 hand гъил
84 wing лув
85 stomach руфун
86 entrails къенер
87 neck хев
88 back далу
89 breast хур
90 heart рикI
91 liver лекь
92 drink хъун
93 eat тIуьн
94 bite кIасун
95 suck фитIинун
96 spit тфу (цуькIуьн) гун
97 barf экъуьчун
98 blow уф гун
99 breathe нефес къачун
100 laugh хъуьруьн

Орфография[Дуьзар хъувун]

Пунктуация[Дуьзар хъувун]

Инглис чIалан нугъатар[Дуьзар хъувун]

Инглис чIала пара нугъатар ава. АСШ-дилай ЧIехибританияда абурун жуьреба-жуьревал чIехиди я. XX-лагьай вишйисан юкьварал кьван АСШ-да юкьван атлантикадин нугъат (Mid-Atlantic) литературадин чIалан диб тир. XX-лагьай вишйисан 50-лагьай йисарилай инихъ вине авай рол юкьван рагъакIидайпатан (Mid-Western) нугъатдиз фена.

Англия[Дуьзар хъувун]

Кьилин макъала: Англияда чкIанвай инглис чIалан нугъатар

Шотландия, Вэльсни Ирландия[Дуьзар хъувун]

  • Lowland Scottish (кьулувилин Шотландия) — гьакIни кьилдин чIал яз гьисабзавайди я (Lowland Scots).
  • Edinburgh (Эдинбург) — гьакIни чIалан нугъат яз гьисабзавайди я Lowland Scots.
  • Belfast (Белфаст)
  • South Wales (Кьиблепатан Вэльс)
  • Йола — кьенвай чIал, юкьван вишйисарин инглис чIалакай чара хьана.

Кеферпатан Америка[Дуьзар хъувун]

Индия[Дуьзар хъувун]

Инглис чIалан индиядин жуьре рахадайбур кьадардай дуьньяда виридалайни чIехибурукай сад я. Ам, вичел атайла, нугъатриз чара жезва, абурукай виридалайни метлеб авайбур агъадихъ ганва:

  • Standard Indian English — Индиядин федерал МИА-ра кIвалахарзава, саки Hinglish-див кьазва
  • Hinglish — дибвилин гьисабдалди и нугъатдал гьинди чIалал чпин хайиди яз гьисабзавай агьалийри рахазва
  • Пенджабдин инглис чIал
  • Ассамдин инглис чIал
  • Тамилдин инглис чIал

Масабур[Дуьзар хъувун]

Табнугъатар[Дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун]

1000HA.png