Къази Мугьаммад

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Къази Мугьаммад
Къази Мугьаммад бин Мегьамед бин Исмаил ал-Гимрави ад-Дагъистани
Ghazi Muhammad.jpg
Малумат
Дидедиз хьайи чӀав: 1795 йис(1795)
Дидедиз хьайи чка: Гимры, Дагъустан
Кьиникьин чӀав: 1832 йисан 17 октябрь
Кьиникьин чка: Гимры, Дагъустан
Гьукумат: Авар ханвал
Пеше: имам
Буба: Мегьамед

Къази Мугьаммад (аварГъази МухІаммад) (1795 йисуз Дагъустандин Гимры хуьре дидедиз хьанва — 1832 йисан 17 октябрьдиз Гимры хуьре рагьметдиз фенва) — Дагъустандинни Чечнядин садлагьай имам, алим, чIехи диндар, Урусатдин Империядихъ галаз женгина къавкъаздин сувавийрин регьбер.

Сифте яз ам вичин хуьре имам хьанай, гуьгъуьнлай Дагъустандин сувун районра ислам диндин вязер ахъайиз ва инсанар шариатдиз эверзавай. Адан фикирри Чечнядини Дагъустандин агьалидин арада чIехи гьуьрмет къазанмишнай ва абурук чIехи таъсир квай. Адан мурад — вири мусурманрин халифат хьун тир.

1828 йисуз Къази Мегьамед Дагъустандинни Чечнядин имамвиле тайинарнай ва Урусатдин Империядиз «гъазават» (пак дяве) малумарнай.

1820 — 1830 йисарин къене Урусатдиз эсерлу кьулухъди румар гайи ва къати женгер тухвай Дагъустандин виридалайни викIегь кьегьал рухвайрикай сад Къази Мегьамед хьанай.

Къази Мегьамед 1832 йисан 17 октябрьдиз Гимры хуьрел вигьин авур урус кьушунрин паталай яна кьинай. Барон Розенан кьушунар хуьруьз гьахьайла Къази Мегьамед вичиз виридалайри мукьва тир 15 женгинин юлдашрихъ галаз къаравулдин минарада кIев хьанай, абурун арада жегьил Шамилни авай. Душманди элкъуьрна кьунвай минарадай женгиналди хкъечIиз алахъай Мегьамед ва адахъ галайбур, кьадардиз пара тир душмандин кIаник акатна дуьнья дегишарнай. Сагъдиз анжах кьве кас амукьнай, абурукай сад, гуьгъуьнлай вири Дагъустандинни Чечнядин имам хьайи Шамил тир.

Къази Мегьамедан мийит дуьздал акъудайла ам капI ийидай тегьерда къана кIеви хьанвай, ада са гъилив вичин чуру кьунвай, муькуь гъиливни цавар къалурзавай.

Сифте яз ам Тарки хуьре (Магьачкъаладин мукьвал) кучуднай, амма 1843 йисуз Гьажи Кебед ал-Унцукулавидин кьушунри Тарки шамхалвал дяведалди къачурла кьулухъ, Къазидин мийит вичин хайи хуьруьз Гимрыдиз тухванай. Ана адан сурун винел гъвечIи мавзолей туькIуьрнай.

Къази Мегьамед диндин рекье[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Сифте йисар

Къази Мегьамед 1795 йисуз Дагъустандин Авар округдин Койсубул наибвилин Гимры хуьре дидедиз хьанвай. Адан чIехи буба Исмаил алим тир. Буба халкьдин арада гьуьрметар авай кас тучир. Мегьамедан цIуд йис алатайла бубади ам Каранай хуьруьз кIелиз ракъурнай, ана Мегьамеда араб чIални хъсандиз чирнай. Ада вичин кIелунар Аракан хуьре машгьур алим Сайид Эфендидин медресада куьтягьнай.

Таярин арадай Мегьамед гзаф диндал кIеви, уьмуьрда сергьятар эцигай, хци акьул, кIелунрал рикI алай, лас къилихрин ва кьилдинвал кIандай инсан хьиз хкатзавай. Кьилди ацукьдайла Мегьамеда япариз мумадин кIумп туна дерин фикирриз-хиялриз физвай. Имам Шамила Мегьамедакай гьатта садра икI лагьанай: «ам къван хьиз секин я».

Мегьамеда адетрин аксиниз тухвай сиясат

Яргъалди кIелунрикай цIийивилер ва дегишвилер тежедайди кьатIанвай Мегьамеда фекьи ва диндар жез кьетIъ авуна. ЦIийи дережадал хкаж хьанвай Мегьамеда, вичиз хас тир фанатизмдалди ва къати гьевесдалди халкьдин арада Къуръандин къанунар тир — шариат чукIуриз эгечIнай. КIеви къилихар ва нуфус авай Мегьамеда вичин дяведал рикI алай хуьруьнвийрин арада чIехи гьуьрмет къазанмишнай. Вирида адаз Къази Мулла лугьуз хьанай, яни «гъалиб фекьи» ва дегишвилерин гелеваз физвай диндик квай акьалтзавай жегьил несилри Къазидин къаматда чпиз лайихлу регьбер жагъанвай.

Йикъарин са юкъуз Гимры хуьруьз элкъвенай Шамилдиз вичин дуст кас тир Мегьамед гзаф теспачвилик квай гьалара акуна. Дустунал са вацралай пара вил алаз хьайи Мегьамеда вичин кьилив атанвай Шамилаз гьасятда вичин гьейбатлу къастарикай хабар ганай.

Дагъустанда савад ва чирвилер йисалай-йисуз гзаф жезвайди, амма халкьдин арада адалат, иман ва хъсанвал тIимил жезвайди ва гьакъикъатдин булахар баят хьайи рикIерив агакь тавуна кьуразвайди кьатIанай Къази Мегьамеда, гунагьрин ва авамвилин уьленрик акатай миллет баладикай хкудун паталди вичиз гьа булахар михьи хъийиз ният авуна. Мегьамедаз и кардиз гьазур хьайи Шамил рази авун патал гзаф вахт герек хьанач. Вични, а чIавуз Дагъустандин кьилел атай къада-балаяр кьведани миллетдин иман зайиф хьунин себебдалди Аллагьди гайи жазадикай гьисабнай.

Сифте нубатда Мегьамед дегь чIаварилай амай сувун адетрин аксиниз къарагънай. Ислам диндин шариатдин къанунрив кьун тийизвай ва сувахъанар сад авуниз манийвал ийизвай адетар адаз терг ийиз кIанзавай.

Гьар жемиятдиз, гьар ханвилиз ва гагь гьар хуьруьз вичиз махсус адетар авай. Гзаф телефвилер гъай ивидин кьисасни гьа адетрикай сад тир. Шариатда итим кьинвай касдивай гъейри маса инсаривай ивидин кьисас къахчун къадагъа я. Идалайни гъейри, сусар чуьнуьхун, чилер патахъай ккIунар, лукIвал, зурдалди ва везифадивай менфят къачуна кесибрин мулкар къакъудунин гьалари Дагъустан гьахъсузвилин ва кафирвилин къуйдиз вегьезвай. Цардин гьукуматдин вилериз акваз-акваз феодалрин мулкара вагьшивал ва адалатсузвал вилик физвай: ханри чпиз хуш татай инсанар рагарай вегьезвай, тахсир квай лежберрин рушар балкIанриз дегишзавай, инсанрин вилер акъудиз, япар атIуз, ифей ракьар кутаз ва кьилелай ргай яд иличиз жазаяр гузвай. Ихьтин зулумар абуру гзаф вахтара чпиз муьтIуьгъ тежезвай, администрациядин аксиниз къарагъзавай ва гьахъдин рекье женг чIугвазвай инсанриз гузвай.

ГьакI ятIани, шариатдилай чкадин адетар инсанрин акьулдиз мадни мукьва тир. Вучиз лагьайтIа халис ислам динди инсанрин уьмуьрда гзаф сергьятар эцигзавай ва къайгъу авачир уьмуьр гьализ, дуьньядин няметрикай кефиз кIандай кьван менфятар хкудиз вердиш хьайи инсанри и кар кьабулзавачир. Са вязер ахъаюнивди инсанар дуьз рекьиз хкиз тежедайди акур жегьилри кьетIъи серенжемриз камар вегьенай. Хуьруьн эгьлийриз авай гьахъсузвилер субутун патал абуру Гимры хуьруьн фекьи синагъдай акъуднай. Са юкъуз хуьруьнвияр эхиримжи хабарар веревирд ийиз хуьруьн кимел кIватI хьайила, Шамила фекьидиз лагьанай: «Куь яцра зи кал крчарив яна, яцран иеси хьиз куьне заз вуч гьакъи гана кIанзава заз галукьай зарардин чкадал?». Фекьиди Шамилаз ихьтин жаваб гана: «Чи адетрив кьурвал, инсанди вичин фагьум авачир гьайвандиз жаваб гузвайди туш, гьавиляй завай са затIни вилив хуьмир.». Гьа береда гуьжетдик Мегьамед экечIна ва фекьидиз лагьана: «Гьуьрметлу фекьи тха, куьне гъил къачу, Шамил акахьна, ам куь яцра ваъ Шамилан яцра куь кал яна». Им ван хьайи фекьидик къалабулух акатна, ада кимел алайбуруз вич сифте ягъаламишайди субут ийиз эгечIна ва адетдив кьурвал, Шамилакай эвез атана кIанзавайди малумарнай. Кимел алайбуру фекьи хъуьруьнал акъуднай. И гьахъ-гьисабдикай хабар хьайи гимрывияр кьве рикIин хьанай, вирида фикирзавай — кIан хьайила вичин менфятдиз элкъуьриз жедай адетралди уьмуьр тухуз хъсан яни, тахьайтIа виридаз сад хьиз кхьенвай исламдин къанунар тир — шариатдив. И гьуьжетдин бинедаллаз хуьре тIимил амаз къаларни акъатзавай, амма вахтунда арадиз гьатай Мегьамеда, хуьруьз шариат атайтIа ина гьихьтин гьахъ-адалат, бахтлувал, хуш авсият жедайди лагьана, вичин хуьруьнвийриз регьятдаказ вири гъавурда тванай ва халкьдин кIватIалда Гимры хуьруьз тадиз пак шариат гъунин къарар кьабулнай ва батIул фекьини чIуру адетар чпин жемиятдай терг авунай.

Гимры хуьре хьайи цIийивилерикай хабар хайи къуншибурукни тади акатна, вирида чпин хуьрериз шариатдин къанунар кутуз тIалабзавай. И кардихъ галаз алакъалу яз Мегьамеда «Дагъустандин агъсакьалрин муртадвилин гурлу субут» тIвар алай трактат кхьенвай. Аваррин сувара революция гатIумзавай.

Хуьрерай хуьрериз физвай Мегьамеда инсанар адетар терг авуна шариатдиз эверзавай. Ада шариатдалди вири инсанар сад садаз стхаяр хьиз ва азад жедайди лугьузвай. Шагьидрин гафаралди, Къази Мегьамедан несигьатри инсанрин рикIера цIай куькIуьрзавай. Сувун Дагъустанда шариат, нарази фекьияр, кьве чин алай агъсакьалар ва нуфуз квадарзавай аристократар терг ийиз, цIайлапан хьиз гегьенш жезвай. Къази Мулладик пара кьадарда муьридар агатнай. Адан вязери вири Аваристанда ванзавай. Жегьил фекьидин тIвар вири Дагъустандиз акъатнай. Къази Мегьамедакай агьалидин вири мертебайра рахазвай. Са юкъуз Аслан-Хан Къазикъумухвиди Мегьамед вичин патав эвернай ва миллет рекьяй акъудзава лугьуз Къазидиз туьгьметар авунай: «Вун вуж кас я, квелди дамахзава, араб чIалал рахазва лугьуз дамахзавани?»«Зун алим я, за жуван савадлувилив дамахзава, бес вуна квелди дамахзава?» – жаваб гана Мегьамеда, — «Къе вун тахтунал ала, амма пака жегьеннемда хьун мумкин я». Хандиз халис мусурманди вуч амална кIанзавайди ятIа ва вич гьикI тухвана кIандатIа гъавурда твана Къази Муллади хандиз далу элкъуьрна кIвачин-къапар алукIиз эгечIна. Мегьамедан викIегь эдебсузвиляй мягьтел хьайи хандин хци гьарайна: «Зи бубадиз кцIиз талугьудай хьтин гафар лагьана. Вун алим хьаначиртIа за ви кьил атIуз гудай». КIваляй экъечIзавай Мегьамеда къуьнелай жаваб вегьена: «Ун, атIудай, Аллагьди ихтияр ганайтIа».

Гьукуматди шариатдаррин цIийи гьерекатдиз акьванни чIехи метлеб ганачир. Амма и крарин зурба къуват тIвар-ван авай алим Акаранви Сайида кьатIанай. Ада Мегьамедаз чар кхьенай, а чарче алимди Мегьамедавай и хаталу кIвалахар туна илимдиз хтун тIалабнай. Жаваб яз Мегьамедани Шамила Сайидаз гъазаватдин дяведа чпиз дестек гуз теклифна, вучиз лагьайтIа урусри Кьиблепатан Дагъустан муьтIуьгъ авурдалай кьулухъ аваррин куьмекдиз къведай касни жедач, амма алимди ваъ лагьана. Араканвидиз ибур умуд авачир ва тIем агакь тийир крар тирди чизвай. Гьа чIавуз Къази Мегьамеда Сайидан пара кьадар шакIуртриз чин къачуна ихьтин гафар лагьана: «Эй, куьн, чирвилерин гелеваз физвайбур! Квекай чIехи алимар жедалди куь хуьрер руьхъдиз элкъуьн тавурай гьа! Сайидавай квез анжах адак вуч гватIа гьам гуз жеда, амма ам кесиб я. ТахьайтIа адаз царьди гузвай мажиб герек къведачир.».

Жамалдин[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Намусдик хкIурай Сайид Араканвиди вичин терефдарар кIватIна Къазидин аксиниз экъечIнай. Амма геж тир. Шариатдин рекье авайбур Аракан хуьруьз атана муртадар чукурнай.

Къазикъумухдин катибвиле кIвалахзавай тIарикъатдин алим, чIехи диндар тир — Жамалдиназ жегьил вязедардихъ галаз мукьвалай таниш жез кIан хьана. Жалалдин жегьил диндар тир, адаз тIарикъат чукIурдай ихтияр Ярагъви Кьурали Мегьама цIийиз ганай, гьавиляй ам кар алакьдай шакIуртрихъ къекъвезвай ва Мегьамед мад садни хьиз кутугзавай кандидат тир.

Малум тирвал Къуръан пуд паярикай ибарат я: шариат, тIарикъат, гьакъикъат. Садлагьай шариат — им инсанрин ихтияррин сиягь, уьмуьр гьалунин сергьятар ва къайдаяр тайинарзавайди я. ТIарикъат — исламдин философия, дуьз эдебдин рехъ, диндаррин чIехи мектеб я. Гьакъикъат — Мегьамед пайгъамбардин дин кьатIунин тегьер, мусурманрин диндин виридалайни вини мертеба я.

Гьерекат ийиз вердиш хьайи Къази Мегьамедан къилихриз абстракт фагьум хас тушир. ТIарикъатдин дегьнейра гьатиз гьазур тушир Къазиди Жалалдиназ ваъ лагьана ва вичивай тIарикъатдин кьакьан гьакъикъатар кьабулиз алакь тийидайди лагьана.

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]