Малла Жаруллагь

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску

Малла Жаруллагь, Яргунви Асланан хва Жаруллагь (1842 йис, Яргун, Къуба уезд - 1910 йис) - лезги маарифхъанни алим, лезги хуьрера мектебар ахъагъай кас я[1].

Уьмуьрдин рехъ[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Лезгийрин пара цІуру хуьрерикай тир Яргундал 1842-лагьай йисуз дидедиз хьайи Жаруллагь вичин девирдин зурба алимрикай тир. И маарифхъан касдин тариф авуниз лайих крарикай 1907-1914-лагьай йисара Бакудин «Тазе гьаят», «Икъбал», «Ачыкъ суьз» газетрини са кьадар макъалаяр чапна.

Жаруллагь Яргун хуьруьн девлет авай ксарикай тир Асланан хизанда дидедиз хьанай. Аслан бегдихъ лапагрин суьруьярни балкIанрин рамагар авай. Адан балкIанар вири Къафкъаздиз чидай тир. Ада гьар йисуз Шейх Шамилаз са семен балкIанни адан муьридриз 100 шив ракъурдай. Аслан бег Шейх Мугьаммад Ярагьвидихъ галаз кIили тир, гьавиляй ада урус пачагьдин аксина женг чIугвазвай сувавийриз куьмек гузвай.

Гьа ихьтин хизанда чIехи хьайи Жаруллагьа илимдал парани-пара рикI алай, 25 йиса аваз адан тIвар вири Дагъустандиз акъатнай. Вичин 27 йис хьайила урусрин 1869-лагьай йисан «Природа и люди на Кавказе и за Кавказом» альманахдини маса урус чешмейри ам Къафкъаздин жегьилни алакьунар авай алимрикай сад тирди къейд авунай.

Гьам Азербайжандин, гьамни Дагъустандин тIвар-ван авай чирвилер чукIурдайбурукай тир Малла Жаруллагьа 1890-1914-лагьай йисара Къуба уезддин 5, гьакIни Куьре магьалдин 3 хуьре мектебар кардик кутунай. Адан теклифдалди Къубада кIел-кхьин теблигъзавай «Сафа» жемят арадиз гъанай.

Гуьгъуьнлай алимди Яргундал «Маариф» тIвар алай жемят яратмишнай. Дагъустандинни Туьркиядин тIвар-ван авай алимривай тарс къачур Малла Жаруллагьаз араб, фарс, туьркни урус чIалар дериндай чидай. Ада тIебиатдинни диндин илимар чируникай шумуд ктаб кхьенай.

1890-лагьай йисуз алимди Яргунрин хуьре арадал гъайи мектебда тарсар пуд чIалал гузвай - лезги, араб ва туьрк. Им а чIавуз лугьуз тежедай хьтин чIехи вакъиа тир. Бакудин «Тазе гьаят» газетди кхьейвал, 1907-лагьай йисан 19-лагьай июндиз Къубадин, Куьрединни Дагъустандин алимри Яргундал лап чIехи мектеб эцигун къарардиз къачунай.

Яргунви Гьажи Исгьакь эфендидин кIвале илифай алимри чпи и кар патал 300 манат пул ганай. Амма идалди крар туькIуьрзвачир. Гьавиляй Малла Жаруллагьа вичин девлет авай кІилияр мектеб эцигуниз желб авунай.

«Тазе гьаят» газетди вичин 1907-лагьай 29-лагьай июндин тилитда малумат гайивал, Бакудин девлет авайбурукай тир Жаруллагь эфендидин кIили Иса бег Гьажинскийди Яргундин мектеб патал 600 манат ганай. Ада гьакIни Жаруллагь эфендидин тIалабуналди Агьмедуба хуьруьн мектеб эцигуниз 300 манатдин куьмек ганай. И ва маса делилри Малла Жаруллагь вичин девирдин пара нуфуз авай ксарикай тирди субутзава.

Жаруллагьан хтулди, 55 йисуз ара датIана Яргундин хуьруьн мектебда муаллимвал авур Демир Аллагьвердиева ихтилат авурвал, Жаруллагь Аслановахъ кьуд рушалай гуьгъуьниз дуьньядиз атай са хва авай. Адан хци Наруллагь Асланова яргъал йисара Къуба уезддин суддиз регьбервал ганай.

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Эдебият[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

С. Къ. Керимова. «КцІар, кцІарвияр» (энциклопедиядин кIватIал). Баку 2011. «Зия», ч. 295-296.