Интернет

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Интернетдин карта. Агъадихъ авай рангар кардик кутунва:      мичIи-вили: net, ca, us      къацу: com, org      яру: mil, gov, edu      хъипи: jp, cn, tw, au, de      фичIм: uk, it, pl, fr      къизилдин: br, kr, nl      лацу: малум туш

Интернет (ингл. Internet) — дуьньядин компьютердин сетдин система я. IP протоколда ва IP-пакетда туькӀуьрун. Интернет World Wide Web-да физикадин бине къуллугъ авун.

Зурба система я — 2012 йисан 2,1 млрд интернетдин ишлемишунар артухрун[1].

Тарих[Дуьзар хъувун]

1987 ийсуз Америкадин Садхаьнвай Штатрин Хуьнуьхин Министерстводин гьисабнай хьи, дяве хьайи чIавуз Америкадиз ихтибар ийиз жедай малуматар ракъуруннин система герек жеда. АСШ-рин перспектив хуьнуьхин илимдинни-ахтармишунрин хъсандиз чирна туькIуьрунрин агенстводи (DARPA)) и макьсаддиз компьютердин сеть туькIуьриз теклифнавай. Ихьтин сетдин туькIуьрун Лос-Анжелесда авай Калифорниядин университетдиз, Стэнфорддин ахтармишунрин юкьваз (меркездиз), Ютадин Университетдиз ва Санта-Барбарада авай Калифорния штатдин Университетдиз тапшурмишнай. Компьютердин сетдин тIвар ARPANET (англ. Advanced Research Projects Agency Network) эцигнай, ва 1969-й ийсуз и проектдин цIарацIе и сеть а къалурнавай кьуд илимдин идараяр сад авунай. Вири кIвалахар Америкадин Садхаьнвай Штатрин Хуьнуьхин Министерстводин патай пулуналди таъмин ийизавайди тир. Гуьгъуьнлай ARPANET сеть активдаказ чIехи жез гатIунай ва вилик фенай, адакай илимдин ччара-ччара хилерин алимар менфят къачуз эгечIнай.

ARPANET-дин садлагьай сервер 1969 ийсан сентябрдин 2-даз Калифорниядин университетда (Лос-Анджелес) эцигнай . Компьютер Honeywell DP-516 компьютердин оператив память 24 Кб тир [2].


1969-й ийсан 29 октябрдиз 1969 года сятдин 21:00 между двумя первыми узлами сети ARPANET сетдин сад-садан арада 640 км яргъавал авай кьве садлагьай тIваларин арада - Лос-Анжелесдин Калифорниядин университетда (UCLA) ва в Стэнфорддин ахтармишунрин институтда (SRI) — алакъадин сеанс кьиле тухванай. Садалагьай сенсдиз пуд символ - «LOG» - ракъуриз алакьнавай. «LOG» гаф «LOGON» хьана кIанзавай, амма ахпа система кIвалахнавачир. КIвалахунин режимдиз система гьа юкъуз, сятдин 22:30 хкуна ва гуьгъуьнин алахъун агалкьунар авайди тир. А югъ интернет арадиз атун югъ хьиз къабулиз жеда. [3]

1971-й йисуз сетдин куьмекдалди электрондин пучта ракъурун патал садлагьай компьютердин программа туькIуьрнай. И программа гьасятда гзаф тIвар-ван къазанмишнай.

1973-й йисуз сетдиз трансатлантик телефон кабельдин кьумекдалди ЧIехибританиядай ва Норвегиядай садлагьай къецепатан тешкилатар гилигнавай, сеть халкьаринарадин хьанай.

В 1984-й йисуз домен тIварарин система туькIуьрнай (ингл. Domain Name System, DNS).

1989-й йсиуз Европада,Хвехуьнин ахтармишунрин Европадин советдин цлара (ЦЕРН) родилась концепция Виридуьньядин хуьшрекандин муг концепция арадиз атанай. А концепция британиядин гзаф тIвар-ван авай алим Тим Бернерс-Ли теклифнай, гьа алимди кьве ийсан къене HTTP протокол, HTML чIални URI идентификаторара туькIуьрнай.

1990-й йисцз телефондин цIар кьумекдалди Интернетдиз садлагьай гьахьун авунай ("зенг авун", ингл. dialup access).

АлайчIава Интернетдиз алакъадин путникар, радио-каналар, кабелдин телевидение, телефон, сотдин алакъа, хсуси оптикни-чIунин цIарар ва я электропровод куьмекдалди гьатиз жеда.

ЧIалар[Дуьзар хъувун]

Интернетда авай веб-сайтрин ва веб-ччинрин чIехи пай ингилис чIал асул чIал хьиз кардик кутазва. W3Techs патай тухвай ахтармишунрин нетижада малум хьанай хьи, 2011-й йисан декабрдиз вири сайтрин 56%-лай гзаф ингилис чIал кардик кутунай. Маса гегеншдиз менфят къачузвай чIалар ибур я: немецкий, урус, япон, испан, чин, француз, италиян, португал. Урус чIал лагьайтIа, ам кардик кутунлай пуд лагьай чкада авайди я.

Веб-сайтрин чIалр (процентра)[4]
Интернетдин чIалариз килигна ишлемишчийрин процент[5]

2011-й йисан декабрдиз талукь интернетда чIаларин кардик кутунин гекъигунар [6][7].

ЧIал Процент
ингилис 56,6
немец 6,5
урус 4,8
япон 4,7
испан 4,6
чин 4,5
француз 3,9
италиян 2,1
португал 2,0
поляк 1,4
араб 1,3
голланд 1,1
туьрк 1,1
швед 0,7
фарс 0,7
чехиядин 0,5
румын 0,4
корей 0,3
грел 0,3
венгер 0,3
тай 0,3
вьетнам 0,3
даниядин 0,3
индонезий 0,3
фин 0,2
норвегиядин (нюнорск) 0,2
болгар 0,2
словак 0,2
иврит 0,1
хорват 0,1
литов 0,1
серб 0,1
каталон 0,1
словен 0,1
украинадин 0,1
норвегиядин (букмол) 0,1

Браузерар[Дуьзар хъувун]

Асул макъала: Браузер

Браузер — веб-ччнриз килигун патал компьютердин программа я.

Браузеррин кьадар тӀимил туш. Абурун арада виридалайни тӀвар-ван авайбур Google Chrome, Opera, Mozilla Firefox, Internet Explorer ва Safari я.

Урусатдин браузердин статистика

Протоколар[Дуьзар хъувун]

Инал протокол — сетда авай чӀавуз компьютерар патай ганайбур дегишрун патал кардик кутазвай чӀал я. Ччара-ччара компьютерар сад-садахъ галаз алакъада хьун патал абур са «чӀала» рахана кӀанда, яни са протокол кардик кутуна кӀанда. Яни лугьуз жеда хьи, протокол — компьютердин сетдин тӀвалар арада авай ганайбурун ракъурунин къайдаяр я. Интернетдин протоколрин системадиз «TCP/IP протоколрин стек» лугьуда.

Виридалайни гегьенш чкӀанвай интернет-протоколар (алфавитдин къайдада):

OSI дережа OSI дережадив тахминан кьадай протоколар
Практикадин метлеб авай BGP, DNS, FTP, HTTP, HTTPS, IMAP, LDAP, POP3, SNMP, SMTP, SSH, Telnet, XMPP (Jabber)
Сеансдин/Къалурунар SSL, TLS
Улакьдин (транспортдин) TCP, UDP
Сетдин EIGRP, ICMP, IGMP, IP, IS-IS, OSPF, RIP
Каналдин Arcnet, ATM, Ethernet, Frame relay, HDLC, PPP, L2TP, SLIP, Token ring

Мадни стандартизация тавунвай, амма Интернетда гегьеншдиз кардик кутазвай са кьадар протоколар авайди я:

Асул гьисабдалди и протоколар файларни текстдн малуматар дегишрун патал герек я, ва абурун бинеда файлар дегишардай сетар эцигнава.

Сервисар[Дуьзар хъувун]

Алай чIава интернетда вири ресурсрин спектрихъ галаз кIвалахун патал гзаф кьадардин сервисар авайди я. Абурулай гзаф тIвар-ван авабур ибур я:

  • электрондин пучта (E-mail), инсанрин арада электрондин чарар ракъурун патал;
  • телеконференцияр, ва я цIийвилерин кIеретIар (Usenet), гзафинсанрин арада малуматар чкIурун патал;
  • FTP сервис, ччара-ччара файлр хуьн ва рахкъурун патал;
  • Telnetсервис, терминал режимда яргъа авай компьютер идара авун патал;
  • World Wide Web (WWW, W3) - гипертекстдин (гипермедиа) система, ччарар-ччарар сетдин ресурсар сад тир малуматрин генгвилиз интеграция авун патал;
  • DNS сервис, тIвалар адресация авун мнемоник тIварар кардик кутун патал домендин тIварарин система;
  • IRC сервис, гьакъикъи вахтунда текстдин чар дестек авун патал (chat);
  • Селдин мультимедиа.

Къуллугъар[Дуьзар хъувун]

АлайчӀава Интернетдин виридалайни тӀвар-ван авай къуллугъар агъадихъ галайбур я:

Баянар[Дуьзар хъувун]

  1. РИА Новости Число пользователей интернета в мире превысило 2 миллиарда.  (урус). Ахтармишун 2012 йисуз 13 июлдиз.
  2. Hobbes' Internet Timeline 10.1 by Robert H’obbes' Zakon
  3. Денис Борн. Интернету — 40 лет. Как всё начиналось…. 3DNews (2009-10-30). Ахтармишун 2 декабрь 2009.
  4. Usage of content languages for websites. W3Techs.com. Ахтармишун 30 декабрь 2011.
  5. "Number of Internet Users by Language"
  6. Usage of content languages for websites  (инг.). W3Techs.com. Архивация 31 март 2012. Ахтармишун 30 декабрь 2011.
  7. Historical trends in the usage of content languages for websites  (инг.). W3Techs.com. Архивация 31 март 2012. Ахтармишун 6 январь 2011.

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун]

1000HA.png