Перейти к содержанию

Дуьньядин садлагьай дяве

Википедия:1000
Википедиядихъай
Дуьньядин садлагьай дяве

Дуьньядин садлагьай дяве (1914 й. 28 июль — 1918 й. 11 ноябрь) — инсяниятдин тарихда (кьиспесда) хьайи виридалайни гегьенш — масштабдин яракьвилин гьуьжет. ТӀвар 1939 йисуз Дуьньядин кьведлагьай дяве эгечӀдалай кьулухъ къачуна. Дявед береда адан тӀвар «Зурба дяве» тир[1], Урусатдин империяда адаз «Кьведлагьай Ватандин», ва гьакӀни формал тушир «германиядин» дяве лугьузвай; гуьгъуьнлай ССРГда — «империавилин дяве».

Дяведин арада масад авачир себеб июндин 28 къуз 1914-й йисуз сербияви студент Гаврила Принцип патай Австриядин эрцгерцог Франц Фердинанд яна кьин тир[2][3].

Дяведин нетижа яз кьуд империя чпин авайвал терг авуна: Урусатдин, Осман, Австро-Венгер, Германиядин (амма кайзер Германиядилай гуьгъуьнлай арадиз атай Веймардин республикадин тӀвар формалдаказ Германиядин империя тир)[4]. Уьлквеяр-иштиракчияр 12 млн кьван кас квадарнава (динж ксар галаз), 55 млн кьван кас хирер къачуна[5].

Антантадин галкӀчияр (дяведа Антантадин пад кьурбур): АСШ, Япония, Сербия, Италия (Дяведа 1915-й эгечӀна Антантадин пад кьунай, Пудан ГалкӀдин уьзви яз килиг тавуна), Черногория, Бельгия, Египет, Португалия, Румыния, Греция, Бразилия, Чин, Куба, Никарагуа, Сиам, Гаити, Либерия, Панама, Гватемала, Гондурас, Коста-Рика, Боливия, Доминикандин республика, Перу, Уругвай, Эквадор.

Дяведин иштиракчияр
Дяведи малумат хронология
ТарихСадНив
1914
28 чиле (июль)Австро-Венгрия Австро-ВенгрияСербиядин пайдах (1882—1918) Сербия
1 пахун (август)Германия империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) ГерманияУрусатдин пайдах Урусат
3 пахун (август)Германия империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) ГерманияФранциядин пайдах Франция
4 пахун (август)Германия империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) ГерманияБельгиядин пайдах Бельгия
ЧӀехибританиядин пайдах Британиядин империяГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
5 пахун (август)Черногориядин пайдах (1905-1918) ЧерногорияАвстро-Венгрия Австро-Венгрия
6 пахун (август)Австро-Венгрия Австро-ВенгрияУрусатдин пайдах Урусат
Сербиядин пайдах (1882—1918) СербияГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
9 пахун (август)Черногориядин пайдах (1905-1918) ЧерногорияГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
11 пахун (август)Франциядин пайдах ФранцияАвстро-Венгрия Австро-Венгрия
12 пахун (август)ЧӀехибританиядин пайдах Британиядин империяАвстро-Венгрия Австро-Венгрия
22 пахун (август)Австро-Венгрия Австро-ВенгрияБельгиядин пайдах Бельгия
23 пахун (август)Япониядин пайдах (1870—1999) ЯпонияГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
25 пахун (август)Япониядин пайдах (1870—1999) ЯпонияАвстро-Венгрия Австро-Венгрия
1 цӀехуьл (ноябрь)Урусатдин пайдах УрусатОсман империядин пайдах Туьркия
2 цӀехуьл (ноябрь)Сербиядин пайдах (1882—1918) СербияОсман империядин пайдах Туьркия
3 цӀехуьл (ноябрь)Черногориядин пайдах (1905-1918) ЧерногорияОсман империядин пайдах Туьркия
5 цӀехуьл (ноябрь)ЧӀехибританиядин пайдах Британиядин империя
Франциядин пайдах Франция
Осман империядин пайдах Туьркия
1915
23 тӀул (май)Италиядин пайдах (1861—1946) ИталияАвстро-Венгрия Австро-Венгрия
3 кьамуг (июнь)Сан-Маринодин пайдах Сан-МариноАвстро-Венгрия Австро-Венгрия
21 пахун (август)Италиядин пайдах (1861—1946) ИталияОсман империядин пайдах Туьркия
14 баскӀум (октябрь)Болгариядин пайдах БолгарияСербиядин пайдах (1882—1918) Сербия
15 баскӀум (октябрь)ЧӀехибританиядин пайдах Британиядин империя
Черногориядин пайдах (1905-1918) Черногория
Болгариядин пайдах Болгария
16 баскӀум (октябрь)Франциядин пайдах ФранцияБолгариядин пайдах Болгария
19 баскӀум (октябрь)Италиядин пайдах (1861—1946) Италия
Урусатдин пайдах Урусат
Болгариядин пайдах Болгария
1916
9 ибне (март)Германия империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) ГерманияПортугалиядин пайдах Португалия
15 ибне (март)Австро-Венгрия Австро-ВенгрияПортугалиядин пайдах Португалия
27 пахун (август)Румыниядин пайдах РумынияАвстро-Венгрия Австро-Венгрия
Италиядин пайдах (1861—1946) ИталияГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
28 пахун (август)Германия империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) ГерманияРумыниядин пайдах Румыния
30 пахун (август)Осман империядин пайдах ТуьркияРумыниядин пайдах Румыния
1 цӀехуьл (ноябрь)Болгариядин пайдах БолгарияРумыниядин пайдах Румыния
1917
6 нава (апрель)АСШ (1912-1959) АСШГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
7 нава (апрель)Кубадин пайдах КубаГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
10 нава (апрель)Болгариядин пайдах БолгарияАСШ (1912-1959) АСШ
13 нава (апрель)Боливиядин пайдах БоливияГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
20 нава (апрель)Осман империядин пайдах ТуьркияАСШ (1912-1959) АСШ
2 чиле (июль)Грециядин пайдах (1822—1969, 1975—1978) ГрецияГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
Австро-Венгрия Австро-Венгрия
Осман империядин пайдах Туьркия
Болгариядин пайдах Болгария
22 чиле (июль)Сиамдин пайдах (1855-1916) СиамГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
Австро-Венгрия Австро-Венгрия
4 пахун (август)Либериядин пайдах ЛиберияГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
14 пахун (август)Чиндин пайдах (1912—1928) ЧинГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
Австро-Венгрия Австро-Венгрия
6 баскӀум (октябрь)Перудин пайдах (1825—1950) ПеруГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
7 баскӀум (октябрь)Уругвайдин пайдах УругвайГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
26 баскӀум (октябрь)Бразилиядин пайдах (1889—1960) БразилияГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
7 фундукӀ (декабрь)АСШ (1912-1959) АСШАвстро-Венгрия Австро-Венгрия
7 фундукӀ (декабрь)Эквадордин пайдах ЭквадорГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
10 фундукӀ (декабрь)Панамадин пайдах ПанамаАвстро-Венгрия Австро-Венгрия
16 фундукӀ (декабрь)Кубадин пайдах КубаАвстро-Венгрия Австро-Венгрия
1918
23 нава (апрель)Гватемаладин пайдах ГватемалаГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
8 тӀул (май)Никарагуадин пайдах НикарагуаГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
Австро-Венгрия Австро-Венгрия
23 тӀул (май)Коста-Рикадин пайдах Коста-РикаГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
12 чиле (июль)Гаитидин пайдах ГаитиГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
19 чиле (июль)Гондурасдин пайдах ГондурасГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия
10 цӀехуьл (ноябрь)Румыниядин пайдах РумынияГермания империядин пайдах (1871—1918, 1933—1935) Германия

Акьунрин вилик квай тарих

[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Дяве хьуналди вилик Европада чӀехи пачагьвилерин арада — Германиядин, Австро-Венгриядин, Франциядин, ЧӀехибританиядинни Урусатдин — , сад-садаз аксивилер акьалтзавайтир.

Евпропадин уьлквейрин важиб къелеяр

1870-й ийсан франк-прусс дяведин гуьгъуьнай арадиз атанвай Германиядин Империя виликан чӀава Европадин континентда сиясатдинни экономикадин жигъетдай агъавал ийиз алахъунар ийидачир. Германиядин Империядин бине кутур, адан экономикадинни дяведин жигъетдай къуватавай къуншияр галаз сергъятар авай геаграфиядин везиятдин зайифвал гъавурда кьазвай Бисмаркди лагьанай:

Къуватавай Германиядиз кӀанзава хьи, ам секинвиле турай ва адаз ислагьвилин рекье виликфиз мумкинвилер гурай, ва им патал адаз къуватавай армия хьана кӀанзава, вучиз лагьатӀа, къакъаррин къене тур авайдан винел садни гьужум ийидач… Чун Франция хкатайла вири гьукуматриз герек я, ва и гьукуматар сад садахъ галаз акъажунрин нетижа яз жезмай кьван чи аксидиз тир коалицияр туькӀуьрдач".[6]

Амма и фикирдиз акси яз дявединни экономикадин жигъетдай къуват кӀватӀнавай Германияди колонияр кьунин женгериз гьахьнай. Германияди гьужет алай ва колониал аслутушир регионар пацук авун тади ийизвай, гьакӀни Ангиядин, Франциядин, Бельгиядин, Нидерландринни Португалиядин колониал ччилериз кичӀерар гузвай. Ва гьакӀни Германияди «РикӀин разивилиз» — Антантадиз сад хьун мажбур хьайи, Европадин виридалайни чӀехи империйрин — ЧӀехибританиядинни Франциядин — авайвилиз кичӀерар гуз эгечӀнай. Гзафмиллетдин гуькумат яз Австро-Венгрияди къенепатан миллетрин арада аксивилерин виляй Европада гьарчӀаван стабилтуширвилин муг тир.

К 1914-й йисуз кьван кьве блок тамамвилелди туькӀуьр хьанай:

Антанта Блок: Урусатдин империя, ЧӀехибритания, Франция.

Пудан ГалкӀ Блок: Германия, Австро-Венгрия, Италия.

Жуьреба-жеьре чешмейра къалурнавайвал, дяведин себебриз агъадихъ къвезвайбур талукь я:

  • экономикадин империализм
  • сада садав акъажиз яракьар гзаф акъудун (яракьар акъудунин тадивилер)
  • гун-къачунин барьерар
  • милитаризмни автократия
  • къуватрин баланс
  • вилик квай йикъара хьанвай чкадин акьунар (Балкндин дявеяр, Итал-туьрк дяве)
  • Урусатдани Германияда виридан мобилизациядиз талукь тир буйругъар
  • Европадин къудратавай уьлквейрин территориядин кӀанз алахъунарни галкӀдин хиве кьур мажбурвилер.

Томас Вудро Вилсонди лагьанай:

«Вирида и дяведин себеб вуч ятӀа къекъезва ва жагъуриз жезвач. Абурун къекъуьнар метлеб хкат тийирбур я, а себеб абурувай жагъуриз жедач. Дяведин себеб са вуч ятӀани са себеб ттуш, дяве эгечӀунин себеб вири себебар санал я»

  1. Willmott 2003, pp. 10–11
  2. Taylor 1998, pp. 80–93
  3. Djokić 2003, p. 24
  4. Keegan 1988, p. 7
  5. Западный мир отмечает 90 лет со дня окончания Первой мировой войны
  6. Martin Kitchen. The Cambridge Illustrated History of Germany. — Cambridge University Press, 1996. ISBN 0-521-45341-0