Илисудин султӀанат

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску

Илисудин султIанат, гьакIни ЦIахур-Илисудин султIанатXVI виш йисалай1844 йисалди Азербайжанда ва Дагъустанда хьайи феодал мулк я. Ам XVI виш йисан кьведлагьай паюна Сефевийри Илисудин гьакимриз «султIан»-дин титул гунивди арадал атанвайди я. XVIIXVIII виш йисарин къене султIанатди вичин аслутуширвал хвенай.

СултIанатдин кьилин шегьерар сифте ЦIахур, гуьгъуьнлайни Илису хуьрер хьанай.

Кефер ва рагъэкъечIдай патарай султIанат Къавкъаздин Кьилин цIиргъинин сувари элкъуьрна юкьва тунвай, рагъакIидай пата Алазан вацIухъ галаз, кьиблединни-рагъакIидай патайни Шекидин ханвилихъ галаз са сергьятра авай.

Илисудин султIанат асул гьисабдалди кьве паярикай ибарат тир: султIанатдин кефер пата авай сувун ва сувун ценерив галай чилериз ЦIахур вилаят, ва я «Сувун магьал» лугьудай. И патаз Дагъустандин чилер, ЦIахур хуьр ва Самур вацIун кIамал кьван яргъи хьанвай цIахур хуьрер акатзавай. Кьведлагьай пайни ЦIахур вилаятдилай кьибледихъ галай чилер тир. Ина мусурманвал кьабулнавай гуржийрин этнос тир — ингилойри ва азербайжанари уьмуьр ийизвай.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Илисудин султIанат алай чилерал къе Азербайжандин Къах район ва Дагъустандин Рутул райондин кьибле патахъ галай цIахуррин хуьрер ала.

1904 йисуз акъатай «МуьтIуьгъ хьанвай Къавкъаз» ктабда Илисудин султIанатдин чилерикай ва сергьятрикай икI кхьенва [1]:

"Кефердинни-рагъакIидай пата Жар-Белокандихъ галаз са сергьятра авай Илисудин султIанат Шекидин ханвиливай Салават сувари, Кахетиядивай ва Генжедин ханвиливай Алазан ва Куьре вацIари чара ийизвай. Кефердинни-рагъэкъечIдай патай султIанат Рутулдин, Ахцегьпарадин, Серчидин ва Дарчидин азад жемиятрихъ галаз са сергьятра авай. СултIанатдин вири рагъакIидай пад ЧIехи Къавкъаздин сувари кьунва. Ина авай виридалайни метлеблу вацI — Кап-вацI я."

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Арадал атун[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Илису султIанатдин арадал атунин тарих ЦIахур хуьруьн мулкарихъ галаз кIевиз алакъалу я. XV виш йисалай эгечIна и чилерал феодал уьлкве тир ЦIахурдин ханвал алай. Вахтар финивай цIахурар кьиблепатавай Къахдин ва Жар-Белокандин чилерал куьч хьана ана цIийи хуьрер кутунай.

XVIXVII виш йисарин къене ЦIахур ва Илису хуьрер ва абурун мулкар Ширвандин вилаятдин гъилик акатнай. А девирда Кьиблепатан Къавкъаздин винел гьукумдин ихтиярар гагь Сефевийрин, гагь Усманрин гъилиз физвай ва гьар сеферда цIийи гьакимри Къавкъаздин Кьилин цIиргъинилай анихъ галай цIахур хуьрерин винел цIахур мулкдаррин ихтиярар тестикьарзавай. Ирандин шагь I-й Тахмасипа 1562 йисуз ЦIахурдин мулкдар Ади-Куьркуьл бегдиз ракъурай фармандай, цIахур мулкар Ирандин гьакимривай аслу тирди малум жезва: — «и мулкдар чаз вафалу къуллугъэгьлийрикай сад я». Са кьадар геж, ЦIахур Сефевийрин гъиликай хкатна Усманрин эсердик акатнай.

XVII виш йисуз цIахуррин Дагъустандай Азербайжандиз куьч хуьнин процесс куьтягь хьанай. XVIII виш йисан сифте кьилериз Азербайжан пата цIахуррин ва аваррин азад жемиятар (мес. Жар-Белокан) там арадал атанай. Гьа девирда цIахур мулкдаррин пачагьд-кIвалер ЦIахур хуьряй Илису хуьруьз тухванай ва цIийи регьбер яз I-й Алибег хкянай, гуьгъуьнлай ада султIандин титул къачунай.

Илисудин султIанат XVIII виш йисуз[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

XVIII виш йисан эвелра Кьиблепатан Къавкъаздин чIехи пай Сефевийрин гьукуматдин гьукумдик галай. 1707 йисуз сифте Жар-Белокандин ва ЦIахурдин жемиятар, 1711 йисузни Къавкъазда Ирандин аксиниз гатIумай женгиниз вири лезги миллетар къарагънай. Сиясатдин жигьетдай, суни ва шии мусурманрин арада дяве эгечIнай. Кьиблепатан Къавкъазда къарагъунин регьберрикай сад II-й Али-султIан ЦIахурви хьанай. Ада Жар-Белокандин аваррихъ галаз Шеки, Къепеле, Къазах, Загам, Шамхор вилаятар кьуна Генже вилаятдив агакьнай. Усманрин султIана 1722 йисуз акъудай фармандив кьурвал, ада Шекидин мулкуник ЦIахур санжак гилигна адан кьилин везифадал Али-султIан тайинарнай ва адаз «беглербег» тIвар ганай.

1720-й йисарин эхирда Ирандин сиясатдин сегьнедал Надир-шагь акъатнай. Вичин гзаф-кьадардин ва къуватлу кьушунрив ада 1735 йисуз Къавкъазда авай туьрк-усманрин гьукум терг авуна Ширвандин ва Дагъустандин винел рекье гьатнай. Дяведин кампания акьалтIарна ам Мугъандиз элкъвенай ва ана ам вири Ирандин шагь яз малумарнай. Фарсарин чIехи пай кьушунар хъфейдалай кьулухъ, Кьиблепатан Къавкъазда ирандин гьукумдин аксиниз къалабулухар эгечIнай. 1738 йисуз кIвенкIве Жар-Белокандин ругуд азад жемиятар къарагънай, абурук ЦIахурдин мулкдардин хва Мугьамед-бегни агатнай. Жар-Белокандин жемиятар муьтIуьгъарун паталди Надир-шагьа аниз вичин стха Ибрагьим-хан ракъурнай, сувахъанрихъ галаз женгина ам кьенай. Гуьгъуьнин йисара Надир-шагь сакIани муьтIуьгъ тежезвай сувавийрин винел са шумудра дяведин финифар кьиле тухванай ва гьар сеферда адан барбатI хьанвай кьушунар кIаник акатна кьулухъ элкъвезвай.

Нубатдин сеферда Илисудин винел дяведалди фейила илисудин бегрикай сада — Усми-бега жуванбуруз хиянат авуна Надир-шагьан кьушунриз варар ахъайнай. СултIанатдин кьилин Илису хуьруьз гьахьайла чкадин бегар душмандин гъиляй чпин хзанрихъ галаз Вини Мьагьалдиз хъфенай. Надир-шагьан эмирдалди аскерри Вини магьалдиз цIай яна канай. Вичиз куьмек авур виляй Надир-шагьа и уьлкведин даим регьбер яз Усми-бег эцигнай. Усми-бегани вичин руш Надир-шагьаз гъуьлуьз ганай.

Са кьадар геж, и уьлкве фарсарин гьукумдикай хкъечIайдалай кьулухъ, катай бегар Илисудиз элкъвенай ва чпиз вафалу халкьдин куьмекдалди гьукум гъилериз къачунай. Абуру Усми-бег ва адан гъилибанар амукьзавай Илисудин Агъа магьалдиз цIай янай. Адалай кьулухъ, халкьдин разивилелди Илисудин султIанвиле анжах гьа бегрин несилрикай хкязавай.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Илисудин султIанат агьалидин чIехи пай цIахурар, тIимил пай — ингилояр ва азербайжанар (мугъулар) тир. ЦIахурри сувун ва сувун ценерив галай пад кьунай, кьибле патани ингилойрини азербайжанари уьмуьр ийизвай [2][3]

Ина дипломатикадин ва сиясат тухунин крара араб чIалакай менфят къачузвай.

Закатала округдин Илису наибвилин агьалияр сиягьриз къачунин малуматриз килигна, наибвилин 23 хуьрера 11 836 касди уьмуьрзавай. Агьалидин кьилин пай 8 269 кьадардавай цIахурри туькIуьрзавай, ахпа ингилояр (2 167 кас), пудлагьай чкадални азербайжанар акъвазнай (1 400 кас).

Эдебият[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Магомедов Р. М. История Дагестана: Учебное пособие; 8 кл. — Махачкала: Изд-во НИИ педагогики, 2002 г.
  • Гусейнов Ф. М. К истории цахуров. Махачкала, 1998 г.
  • Мусаев Г. М. Цахуры. Историко-этнографическое исследование XVIII—XIX вв. Часть I. Махачкала, 2009 г.
  • Мусаев Г. М. Цахуры в политике Ирана и Турции в XV—XVIII вв. Махачкала, 2010 г. — 39 страница

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Ибрагимов Г.Х. Цахурский язык. — М.: Наука, 1990. — С. 10. — ISBN 5-02-010989-4.
  2. Кавказский календарь на 1917 год. стр. 307
  3. Большая советская энциклопедия. — М.: Государственное научное издательс︣тв, 1950. — Т. 17. — С. 532..

ЭлячIунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]