ЧӀулавкьал

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
ЧӀулавкьал

ЧӀулавкьал (латOríganum vulgáre, урусДушица обыкновенная) — гзаф йисарин хъач я, тандал жедай вичин хилерни гуьрчег цуьквери кьуна жеда.

Умуми малумат[Дуьзар хъувун]

Адан дувуларни гзаф хилерикай ибаратбур я. ЧӀулавкьаларин (бязибуру къарачиперни лугьуда) кьакьанвал 30-90 сантиметрдив агакьда. Абуру цуьквер июндиз — июлдиз акъудда. Гьа и вахтунда абур кӀватӀна, серин чкада кьурурда. КӀватӀни абурун вини паяр ийида. ЧӀулавкьалар чуьллерин тӀулара, кулкус квай чкайрин къваларив, тамарин арайрай, векь квай ачух майданра, экъечӀда.

Медицинада[Дуьзар хъувун]

  • ЧӀулавкьаларикай гьазурзавай дарманри мефтӀедин кӀвалах секинаруниз куьмекда, незвай хуьрек иливарун патал, ам физвай чкайрин кӀвалах къуватлу авуниз, нефес чӀугвадай органрин кӀвалах хъсанаруниз, ратарай физвай недай-хъвадай затӀар вахт-вахтунда ракъуруниз куьмекда, дишегьлийрин аялдин кӀвалин (маткадин) цӀалцӀам мускулатура куьруь ийида, азарлудаз регьят жеда.
  • ЧӀулавкьаларик квай эфирдин чӀемеди туькьуьл авай куркурдай (киседай) туькьуьл регьятдиз акъатуниз, танин тӀвар алай чӀемеди иви лахта авуниз ва тӀазвай чкаяр дакӀур тавуниз, ментол чӀемедини туьтуьнай балгьан регьятдиз акъатуниз куьмекда.
  • ЧӀулавкьалар хуквадинни ратарин кӀвалах хъсанарунизни, яцӀу ратар сагъсуз хьайила, абур сагъар хъувунизни, жигерар нефес къачудай чкадихъ галкӀурзавай турбаяр — бронхияр азарлу хьайилани, абур сагъар хъувуниз куьмекдай дарман я.
  • ЧӀулавкьалари къен (руфун) кӀеви хьайилани, руфун дакӀвадайлани, и азаррикай инсан азад ийида. Абуру кьуру уьгьуьяр акатайлани, бронхияр азарлу хьайилани, сагъар хъийиз куьмекда.
  • ЧӀулавкьалари инсандиз ивидин давление хкаж хьайи чӀавузни, иви физвай дамар, чӀулав лекь, дуркӀунар азарлу хьайилани, гьакӀни инсандик чӀур жедай азар акатайлани куьмекда, инсан ахьтин азардикай азадда.
  • ЧӀулавкьалар туьд-туьтуьх азарлу хьайилани кардик кутада, абурукай гьазурнавай дарман сивера, туьтуьна экъуьриз, экъичда.

Парфюмериядани косметикада[Дуьзар хъувун]

ЧӀулав кьаларин чӀем одеколонар, запунар, пастаяр, помадаяр, атирдин ни галай маса шейэр туькӀуьрдайлани гегьеншдиз кардик кутада.

ЦӀун кӀвале[Дуьзар хъувун]

ЧӀулавкьалар рагъакӀидайпатан уьлквейра хуьрекрин дад хъсан хьун патал гегьеншдиз кардик кутада. Месела, а уьлквейра чӀулавкьалар квай къайгъанах лезет авай зериф багьа недай хуьрек яз гьисабзава. ЧӀулавкьаларин цуьквер сар, гъалар жегьре яру ранг алайбур авун патални кардик кутада.

Маса кардик кутунар[Дуьзар хъувун]

ЧӀулавкьаларин пешер ширин туьнт спирт квай ички гьазурдай эрекьрин карханайра кардик кутада. Дагъустандин суварин хуьрера чӀулавкьалар тенбекдик кутада, чӀугвазвай пӀапӀрусдин гумадихъ хуш ни хьун патал, абуру гьакӀни таб акьалтдай азарни хкудда лугьуда.

Эдебият[Дуьзар хъувун]

  • Лукьман Асланов «Дарманар квай набататрин сирер»

Баянар[Дуьзар хъувун]

Лезги чӀалал набататрин тӀварар
АлакъавахАлванар (арбаяр) • АлгъандцуькАлучаАлчудунарАнарАндузАфни (арфунаг)• БадамБадамжанБатIраярБиянБубуярБуранБуьндуьгуьр (буьшкIуьн, буьшлуьнкI) • ВакӀан канабВергВерхитарВершитарВилицӀикIерГазарГалкӀацарГатун халиГергерГийинтар (Гигинтар) • Гирав (кудакьачI) • ГъвергъверГъвершитарГъегъеларГьетрецуьк (матIан) • ГъулцитарГъутугъудГьажикӀа (гьажибугъда, шагьбугъда) • ГьармулаярГьелбеяр (гьилибаяр, вишсебеб, чайдцуьк, чайдкьал) • Гьуьлуьн келемДакӀурарДамардпеш (жуьдгъвел) • ДанакъиранДарчинДеведцазДекурквачӀДилиДуркӀундин чайДуьгуьЕнгецуькЖанавурдин векьЖикӀиярЖинжибармакЖумЗардаЗарзарарЗегьреяр (ханбигид хъач, сухван хъач) • ЗейтунЗенгияр (кукупӀдин цуьк) • ЗигиларИвигар (набатат) (яранкьалар)• ИгидтарИкӀи (биян)• ИнабИнжи (пудракьей) • ИнжилИстивутИферарЙиги (йигидул, игди, вакӀан кӀирияр) • КагьуКалинмезКанабКартуфКелемКикенарКицикКуг (набатат)КудахъачКукупӀдин накъвар (ширишар) • КулункьаларКурквачӀКуркурарКуш (пиф) • Къабах (буран) • Къав чагаКъавахКъагьвеКъазрапац (тапан некьияр) • КъажалКъалгъанКъалчамаг (эленз) • КъарагъажКъараткенКъарачип (чӀулавкьал) • КъарбиКъарникъуз (бебелук) • КъвакъваКъев (цӀихрих, шлам) • Къени кицикКъижиКъизидгуьл (марвар) • КъизилдувулКъулах (бейшуьткьвер) • Къунж (спах) • КъуьлКъуьрен емишКьифрехарарКьурукьаларКьурушар (къабришар, хурлиншар) • КӀаламар (къирхдуьгуьм, надриш) • КӀанчӀаганарКӀаштӀабан (псидтум) • КӀвегьегКӀеленмезКӀерецКӀешнишКӀириярКӀуьркIуьлЛавравЛалиЛамраяпарМажв (мачвар, менжер) • МакъМаймундин ичер (чӀуру партахалар) • МарвМарцар (кицӀин цӀипицӀар, кицӀин рацӀар) • МахпурцуькМашмаш (къенси) • МашмашцуькМегъвМере (ферефук) • МерекупарМержемекМертерМиргигъаларМихекМурсар (эвелукар) • МухМуьтквер (зигилтар, ялавтар) • НаргизНахутӀНацӀНекӀедхъач (некхъач, псисар) • НехвНиницуькНуькӀревилерПамидурПаркьулПарсПехърецуькПехъречангПехъречичӀекПехърехали (къакъацӀ, кевер) • ПилПирер (легъер) • ПипинтарПлидцуфПсиярПудпешПурни (чидрикь, спӀра, шанат, сирисамбал) • ПурнухПӀиниРакъинцуькРейгьанРекьедтар (рекьешта) • Рипераг (мукӀраг, купулцаз) • РипириперРугъунарСармашугъСафрахъачСедефганСенжефилСергСеркӀв (кирф, къерф) • СилСирсиларСинерСуванцуьк (камбарцуьк, кIунтIацуьк) • СуьрмеТакварТакъар (такунар, цулуяр) • Тамун якТархунТемезханТереярТерефулар (жуванар) • ТупӀутӀаярТурп (кьа) • ТӀангуярТӀапӀасар (тамун некьияр) • ТӀенгирУрусцуькӀУспагьанФартарФерар (сурар) • ХалХалиХамзарарХарар (пахлаяр, цӀарни) • Харх (тамун харх) • ХархалХархарХархунагХатрутХватХвешхвешХиренпешХумбукӀХумравХъархъХъипикьарХъипенХъуртахъач (гитӀ, селме, хьетІ) • ХьвехьверХьелхелХьирхьамХъипицуьк (дуьдгъверцуьк) • ХьуьтуькЦагъамарЦазцуьк (ламракикер) • ЦинцуькЦириЦирипулЦурунпешЦуцунтарЦуькӀЦӀанарЦӀангурЦӀантарар (къветрекьалар, кьуртухъар, къанжукьар) • ЦӀахатIарЦӀвелинтарЦӀегьрекарч (таразунд хъач) • ЦӀегьрекьаЦӀелуькЦӀирицӀарЦӀиртӀерагЧайдин векьЧандарЧивир (явдан, ригевекь, цупӀурвекь, къилчихвекь) • ЧиладагъЧинар (шишкъавах) • ЧичIекЧумалЧуьхверЧӀафЧӀафарарЧӀижрецуьк (варвардцуьк) • ЧӀереярЧӀулав турпЧӀуран ичЧӀуру вергЧӀуру ичЧӀуру хватЧӀуру цирицIарЧӀутрацуькЧӀухлумпӀарШабалт (цIанбул) • ШарчикьаларШемдеганарШефтел (гугъри) • ШивитШирванпIини (алабали, вишни) • ШугъултарШутӀратар (мерв) • ШутӀрацуькШуьмягъЭвелукар (мурсар) • ЭферарЮргъунарЯвакьанЯвшан (туькьуьлкьал, рекьекьуьл) • ЯлтанЯманчупЯралма (чилин ичер) • Яру иниЯрукуларЯру чугъундур