Кашанхуьр

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Урусатдин пайдах Хуьр
Кашанхуьр
урусКашкент
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Муниципал район
Хуьруьнсовет
АПдин кьакьанвал
гьуьлуьн дережадилай
650 м
Агьалияр
656 кас (2002)
Миллетар
Динар
Сятдин чӀул
Телефондин код
+7 87236
Почтунин индекс
368691
Автомобилдин код
05
Код ОКАТО
82 255 835 001
Хуьруьн шикилар
Космосдай акунар
Кашанхуьр (Дагъустан)
Кашанхуьр
Кашанхуьр (Хив район)
Кашанхуьр

Кашанхуьр (урусКашкент) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Кашанхуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьр Хив райондин кьиблединни - рагъэкъечIдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 13,5 км яргъал, СтIал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал ала. Мукьвал алай хуьрер: ЧIилихъар, Дардархуьр.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Кашанхуьруьн тIвар араб чIалан «гош» (куьч жезвайди) гафуникай арадал атанва. Алай чкадал хуьр тахминан 350-400 йис идалай вилик кутунвай. Яргъал алатай вахтара Кашанхуьр гилан СтIал Сулейман райондин Герейханован совхоз хуьр алай чкадал алай. Кашанхуьрвийри вилик раханвай лезги чIалан гуьней нугъат къедалди хвенва. Герейханован совхоз хуьруьн кьулухъ «Кашарин кIунтI» тIвар алай кIунтI ала. Им вилик хуьр алай чкадин цIуру тIвар я. Гила КIунтI цацарин валари кIевна. Зегьем квай гьавади, нацIарини уьленри ва гзаф кьадарда гъуьлягъри инсанриз ина секин уьмуьр гьалдай мумкинвал гузвачир. Гьатта кьепIина ксанвай бицIекдин хурал гъуьлягъ къатканвай дуьшуьшарни хьанвай. Эгьлияр мукьвал-мукьвал цIаяр атунин азаррикди начагъ жедай. Ихьтин нагьакьан шартIари инсанар сувариз мукьвал, кефер патаз куьч жез мажбур авунай. Ацукьна секин жедай чкадихъ къекъведайла абур гила Кашанхуьруьз талукь тир «Гьамишан хуьр» тIвар алай белгендал акъвазнавай. XIV виш йисуз Темурланга (Тамерлана) Къавкъаздиз дяведин вигьинар кьиле тухудайла Кашанхуьр руьхъ аламукьдай кьван канай. Сагъдиз амукьай инсанар, пуд булахдин мукьвал алай «Инийрин кьил» тIвар алай белгендиз куьч хьана цIийи хуьр кутунвай.

Кашанхуьрвийрин асул кIвалахар лежбервал, малдарвал, багъбанвал тир. Абуру АратIан тIулуникай менфят къачузвай. ХъенчIин устIарвал вилик физвай. УстIарри кIвале кардик кутуниз ва маса гуниз киредин гунгар, къапар гьасилзавай.

Хуьруьн къваларив гвай чкаяр гьайванрив ва набататрив бул тир. Тамара чIуран гьайванринни нуькIверин цIудрайлди жуьреяр авай.

Са тIимил геж хуьр «ЧIуру хуьруьн кIунтI» тIвар алай чкадиз, ахпани гилан чкадиз куьч хьанвай. Вилик хуьр алай чкайра, месела, Инийрин кьилера кIвалерин харапIаяр, тарихдин лал шагьидар хьиз къенин йикъалди амукьнава. Хуьр пуд мягьлейриз пай хьанва: Агъа мягьле, Юкьван мягьле ва Вини мягьле. И мягьлейрин тIварар абуру хуьре чка кьунвай патарихъ галаз алакъалу я.

Хуьруьн эгьлияр 12 сихилриз пай жезвай: Гьасананбур, Рустаманбур, Алисанбур, Бегъинар, СенпIер, Шалмияр, Бункьар, Тителар, Цуьнуьяр, Хашалар, Чукваяр, Муругъвар. Кашанхуьрвияр ханризни бегриз муьтIуьгъ тушир, абур азад уьзденар тир. Хуьруьз кавхади регьбервал ийизвай. Ада жемятдин кIватIалра эгьлийри кьабулзавай къарарар кьилиз акъудзавай. Кашанхуьруьн ва адан мукьвал алай хуьрерин эгьлийриз агъмарам лугьузвай, яни муьтIуьгъ тежербур. Зулун хуьруьн майишатдин кIвалахар куьтягьайдалай кьулухъ итимрин чIехи пай патал кеспи ийиз физвай. Асул гьисабдалди Азербайжанда гатфарал кьван кIвалахна хуьруьз хквезвай.

Кашанхуьруьз чIехи майдандин тамун массивар талукь тир. Тамукай, асул гьисабдалди, кIвалер чими авун патал, кIвалер эцигунра хам-мал хьиз, хуьруьн майишатдин алатар туькIуьруниз ва кана цIивинар гьазурун патал менфят къачузвай. КIарасрин устIарри кIарасдикай дакIарар, ракIарар, гурар гьазурзавай. Асул гьисабдалди пипин, мегъуьн, шуьмягъдин тарар кардик кутазвай. ГьакIни, кашанхуьрвийри Куьлек ва АратI тIуларикай менфят къачузвай. ТIулар сихилрин арада белгенриз пай хьанвайтIани абуру ана кIвалахар санал ийизвай ва кIватIнавай бегьер мягьлейрин арада пайзавай.

Лежбервилин вилик финифин чIавуз уьзденри (лежберри) къуьл, сил, цуькI, гергер, нехв, нахутI, мух цаз ва хъсан бегьерар акъудиз чирнай. Мукьвал алай хуьрера хьиз, инин майишатра калер, лапагар, балкIанар, гамишар хуьзвай. КIвалерин шартIара дишегьлийри гамар, сумагъар, рухар, гьебеяр, жижимар, сун гуьлуьтар хрун патал сар расна адакай чхрайра гъалар ийизвай. ХъенчIин устIарвал цуькведа авай вахтарни авай. «Кьара» тIвар алай чкадал алугдай пичерин гелер гилани амукьнава. Ана тамун гапIалра хъенчIин устIарвилин асул суьрсетрикай тир яру чеб гьалтзавай.

Кашанхуьр вичин ракьун устIаррив машгуьр тир. Абурук Гьамид, Мегьамед, Саид, Мустафа, Али, Абдукъадир хьтин тIвар-ван авай устIарар квай.

XIX виш йисуз Кашанхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Сардархуьр хуьруьхъ галаз Кашанхуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Октябрьдин революциядал кьван хуьре медресени мискIин кIвалахзавай. МискIиндин дараматдик, 400-лай пара улубар авай улубхана квай. Медресада сухтайриз Къуръан ва араб чIал чирзавай. Араб чIал Н. Набиеваз, А. Аслановаз, Рукъиятаз чизвай. 1928 йисуз Кашанхуьре, гуьгъуьнлай Ватандин ЧIехи дяве чIавуз етимханадиз элкъуьрнавай, сифте чирвилерин мектеб ахъайнай. Етимханадиз чIехи куьмекар адан директор Агьмедов Гьажиди авунвай. Акьалтзавай несилриз тербия, савад гунин рекьяй чIехи зегьметар С. Фарманов, А. Идрисов муаллимри чIугунвай.

Граждан дяведа активдаказ иштирак авурбурукай Наврузов Курбан, Алиев Али, Исаев Шихмагомед я.

Совет береда, кулаквал терг ийизвай девирда хуьряй Киргизиядиз Темирханрин, Рамалданрин, Межидрин, Къазимегьамедрин, Апайрин хзанар дугурнай.

Ватандин ЧIехи дяве чIавуз хуьряй фронтдиз гуьгьуьллувилелди пара кьван кашанхуьрвияр фенвай, абурун бязибуруз женгинир пишкешар вуганвай. Жуьрэтлу разведчик Балакеримов Шамил кьве «Баркаллувилин орденрин» кавалер хьанвай.

1966 йисуз хьайи къати чилин зурзунри хуьре авай саки вири кIвалер чукIурнай. Хуьр цIийи кьилелай гьа вичин чкадал туьхкIуьр хъувунай.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 656 касди уьмуьр гьалзавай [1]. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Кашанхуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 539 кас тир [2].

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]