Кубачи чIал

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Кубачи чӀал
Вичин тӀвар:

ГӀугъбуган [ʕūʁbugan]]

Уьлквеяр:

Урусатдин пайдах Урусат

Официал статус:

Дагъустандин пайдах Дагъустан

Рахазвайбурун кьадар:

7 агъзур кас

Классификация
Категория:

Евразиядин чӀалар

Кхьинар:

кирилл

ЧӀаларин кодар
ISO 639-1:

ISO 639-2:

ISO 639-3:

Кубачи чIал, арбук чIал (чпин тIвар: гӀугъбуган [ʕūʁbugan]) - къубачийрин хайи чIал, дарги чIаларикай сад я. Уркарах райондин рагъэкъечIдай пата чкIанвайди я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 7000 кас.[1]

Нугъатар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Адетдалди кубачи чIал кьве нугъат кутазвайди я:

  • вич кубачи нугъат - Кубачи хуьруьн агьалиярни гьана хайибур;
  • амузги нугъат - Кинтаракутта вацIун агъа авахьун (Амузгини Шари хуьерер).

Кхьинар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Литературадин дарги чIалан кхьинар саки кIвалахарзавач. Чпин официал кхьинар авач. Адетдалди кубачивийри урус чIалал кхьизвайди я. Кубачи чIалал чапдай акъатнавай кьилди са ктаб я. Кубачивийри чеб даргийрикай кьетIендаказ хкудзава.

Кубачи чIалан кьетIенвилер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Фонетикадин кьетIенвилер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Кубачи чIала гуж авай ахъа тушир ванер ава, адетдалди абур литературадин дарги чIалан вандай ахъа тушир ванерин чкадал акъатзава:

Кубачи чIал Литературадин дарги чIал Лезги чIал
атта дудеш, ада буба
натта анда пел
дикка дигай кIанивал
ччиту гата, жита кац
ццаб зак, зубри цав
ппала бала йис, сар
ккалкка галга тар

Кубачи чIала «р» ахъа тушир ван аватзава, мукьвал-мукьвал ахъа ванцин яргъивал гъиз:

Кубачи чIал Литературадин дарги чIал Лезги чIал
уухьу урхьу гьуьл
ууче урчи балкIан
уукIе уркIи рикI
муцIуй муцIур чуру
баатга барда якIв
чаах чарх, кьаркьала, хамха беден, жендек
йуссе рурси руш
аас арц пул
ваатс варгьи япунжи
буут бурт къаймах, маст
маа мура векь
къаакъа къаркъа къван
ууцIа урцIари, урцIули япагьан
уукIицIе уркIецIи язух
уусул урцул кIарасар

«ХI» ван тахьайтIа «рхI» ванцин комплекс аватзава:

Кубачи чIал Литературадин дарги чIал Лезги чIал
мууле мухIли сив
бэ бархIи югъ
маа мехIе мефт
у хIу вун
уле хIули вил

Грамматикадин кьетIенвилер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Кубачи чIала хнуб жинсинин (классдин) лишан «й» я, маса дарги чIалара «р» лишан я:

Кубачи чIал Литературадин дарги чIал Лезги чIал
йухъна рухъна кьуьзуь паб
йуцце рузи вах
йуссе рурси руш
йиккана рикан, риган кIани руш, паб

Кубачи чIала глаголдин (ифинитив) акьалтIун «-ий» я, литературадин дарги чIала «-ес» акьалтIун я:

Кубачи чIал Литературадин дарги чIал Лезги чIал
бицIий бицIахъес ацIурун
кахьвий кавшес, кабушес рекьин, кьин
бееквий беркес, укес тIуьн
батий батес тун
баакьий барес авун

Лингвистикадин тIулар (характеристика)[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гьисабдин тIварар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • кьадардин гьисабдин тIварар:

«са» (сад); «кIве» (кьвед); «гIяб» (пуд); «агъв» (кьуд); «хьу» (вад); «эк» (ругуд); «вее» (ирид); «ккаа» (муьжуьд); «гIучIум» (кIуьд); «вицI» (цIуд); «гъа» (къад); «дящ» (виш); «азий» (агъзур).

11 — ай 19 — дал кьван гьисабдин тӀварар «вицI»- кӀусни "-ну-" суффикс гилигунивди арадал къвезва:

«вицIнуса» (цIусад); «вицIнукIва» (цIикьвед); «вицIнугIяппя» (цIупуд); «вицIнуагъва» (цIукьуд); «вицIнухьва» (цIувад); «вицIнуэкка» (цIуругуд); «вицIнувеея» (цIерид); «вицIнуккая» (цIемуьжуьд); «вицIнугIучIумал» (цIекIуьд).

  • къайдадин гьисабдин тIварар:

Числойрихъ «-ибил» кӀус гилигунивди арадал къвезвай къайдадин гьисабдин тӀварарни, затӀар гьисабайла абурун къайда, сад-садан гуьгъуьнлай галай-галайвал къалурзава:

«саибил» (садлагьай); «кIвеибил» (кьведлагьай); «гIябибил» (пудлагьай); «агъвибил» (кьудлагьай); «хьуибил» (вадлагьай); «вицIибил» (цIудлагьай); «гъаибил» (къадлагьай); «гIябцIалибил» (къанницIудлагьай); «гIучIумцIалибил» (кьудкъанницIудлагьай); «дяшибил» (вишлагьай); «азийбил» (агъзурлагьай).

ТIварцIин эвез[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

* Кьилдин тӀварцӀин эвезар:

«ду» (зун); «у» (вун); «нусса» (чун); «уша» (куьн); «итте» (абур);

* Талукьвилин тӀварцӀин эвезар:

«дила» (зи); «ила» (ви); «ниссила» (чи); «ишшила» (куь); «иттала» (абурун);

* Кьилдин тӀварцӀин эвезар гунугин падежда:

«дами» (заз); «иттий» (ваз); «идий» (адаз); «ниссий» (чаз); «ишший» (квез); «иттадий» (абуруз).

Наречие[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

* Чкадин наречие:

«яниб» (ина); «итгуб» (ана); «талаб» (вилик); «гьилаб» (кьулухъ); «шулиб» (патав, къвалав); «итту» (аниз); «читахьвле» (дуьз); «иттул» (анай); «янил» (инай); «итту-янил» (анай-инай); «хъайиб» (винел, вине).

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Ф. О. Абакарова. Русско-кубачинский разговорник. - Махачкала: Издательство типографии Дагестанского научного центра РАН, 2002. - 97 с.

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]