КцӀар
 Шегьер
КцӀар
|
КцӀар (азер. Qusar) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай шегьер. Райондин администрациядин юкь я.
ТӀварцӀикай
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]КцӀар тӀварцӀин арадал атуникай чара-чара тарихдарри шумудни са баянар гузва. Виридалайни машгьур версиядив кьурвал, КцӀар гаф урус чӀалан Гусар, яни кьушунрин жуьредикай сад тир «балкӀандал алай аскер» гафуникай арадал атана. Идан себеб, Урусатдин Империядин чӀавуз КцӀар шегьерда урусрин балкӀанрал алай аскеррин кьушунрин кӀеретӀар авай.
Муькуь алимрин фикирдалди, КцӀар гаф «гъуц», «кьве сур» (кьисадив кьурвал, са мус ятӀа ина кьве лезгидин арада къал акъатнай, абуру сада сад яна кьинай, ахпа абур кьведни ина кучуднай), «ксар» (дегь алпандин тайифадин тӀвар) гафарикай арадал атанвайди мумкин я.
Жугърафия
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]Шегьер КцӀар райондин кьибле пата, Къуба райондихъ галаз часпара, КцӀар вацӀун кьерел, Баку шегьердилай 180 км яргъал ала. КцӀарин къвалав Фиалка тӀвар алай вир гала.
Тарих
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]Кцlар урус чарвилин девирда Къуба къезадин незнида хьанвай чкарикай садя. КцӀариз 1930-лагьа йисда Азербайжан Совет Сосиалист Республикадин гьукуматдин патала район ва шегьер статус ганвай.1963-65 йисара КцIарин незнида Худат шегьерни хьанад ахпа 1965-лагьа йисдиз ам легъвна Хачмаз район мад берпана.
Агьалияр
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]Йисариз килигна шегьердин агьалийрин кьадар:
| Йис | 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 2009 | 2013 |
| Агьалияр | 2 996 | ↗ 4 329 | ↗ 7 366 | ↗ 11 144 | ↗ 12 017 | ↗ 16 466 | ↗ 17 500 |
| Йис | 1926 [1] | 1939 [2] | 1959 [3] | 1970 [4] | 1979 [5] |
| лезгияр | 430 (14,4 %) | ↗2 104 (48,6 %) | ↗ 4 804 (65,2 %) | ↗8 257 (74,1 %) | ↗9 610 (80 %) |
| азербайжанар | 628 (21 %) | ↗826 (19,1 %) | ↗956 (13 %) | ↗1 413 (12,7 %) | ↗1 444 (12 %) |
| урусар/ украинар | 1 634 (54,6 %) | ↘ 1 034 (23,9 %) | ↗ 1 050 (14,3 %) | ↘973 (8,7 %) | ↘585 (4,9 %) |
| чувудар | 120 (4 %) | ↗241 (5,6 %) | ↘230 (3,1 %) | ↗313 (2,8 %) | ↘173 (1,4 %) |
| вири | ↗2 996 (100 %) | ↗4 329 (100 %) | ↗7 366 (100 %) | ↗11 144 (100 %) | ↗12 017 (100 %) |
Икътисадийят
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]Шегьерда консерврин, некӀедин ва асфальт гьазурзавай заводар кардик ква.
Меденийет ва чирвилер
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]1998 йисуз КцӀара Гьукуматдин лезги драм театр ахъайнай.
2006 йисуз шегьерда 6 юкьван чирвилерин мектебар кӀвалахзавай, абурукай сад азербайжан вадни урус мектебар тир. Идалайни гъейри, шегьерда мектебдилай вилик гьазурвилер гудай чирвилерин идара, Азербайжандин Гьукуматдин Педагожи Колледж кардик ква. Колледжда азербайжан чӀалан, ингилис чӀалан ва адабийятдин муаллимар ва гьакӀни сифте кьилин мектебрин муаллимар гьазурзава.
Улакь
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]Идман
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]Гуьркемлу-Машгьур инсанар
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]- Аскеров Гьилал — лезги шаир ва журналист.
- Ризванов Ризван Забитан хва — машгьур лезги шаир, тариххъан ва таржумахъан.
- Эфендиев Ярмет Яверан хва — лезги шаир ва кхьираг.
Килигуниз лайих тир чкаяр
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]Шагьдагъ, Лермонтован кlвал музей
Адабийят
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]- М. М. Ихилов «Народы лезгинской группы» Архивация 2 апрель 2015 йисан.
