Къайтагъ чIал

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Къайтагъ чӀал
Вичин тӀвар:

Хайдакь [χajdaq']

Уьлквеяр:

Урусатдин пайдах Урусат

Официал статус:

Дагъустандин пайдах Дагъустан

Рахазвайбурун кьадар:

65 агъзур кас

Классификация
Категория:

Евразиядин чӀалар

Кхьинар:

кирилл

ЧӀаларин кодар
ISO 639-1:

ISO 639-2:

ISO 639-3:

Къайтагъ чIал, хайдакь чIал (чпин тIвар: хайдакь /χajdaq'/) - къайтагърин хайи чIал, даргийрин чIаларикай сад я. Дагъустан Республикадин Къайтагъ районда чкIанвайди я.[1]

Классификация[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Адетдалди къайтагъ чIал "дарги чIалак" акатзавай нугъатдин кIватIал яз гьисабзавайди я. ЧIалан къурулуш муькуь чIаларикай бегьем пара чара жезвайди я. Къайтагъ чIал "дарги чIалан" кьуд нугъатрин кIватIалдикай сад я. Муькуь дарги чIаларикай лап дегь чIаваринни цIуру компонентралди кьетIен жезвайди я.

Нугъатар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Адетдалди къайтагъ чIалан нугъатар кьве кIватIалдиз сад ийизвайди я:

  • вини-къайтагъдин нугъатар;
  • агъа-къайтагъ нугъатар.

И кIватIалрин арада чаравилер гъвечIибур я.

Кхьинар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Араб графикадалди авур къайтагъ чIалан кхьинар XV-лагьай виш йисан эхир кьиляй йижирди я. XX-лагьай виш йисалай инихъ къайтагъри литературадин дарги чIал кардик кутазвайди я.

ЧIалан тIулар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Фонетика

Къайтагъ чIалан ахъа тушир ванерин системадиз ихьтин кьетIенвилер хас я:

  • "β" спирант;
  • геминатарни лабиал ахъа тушир сесер;
  • "г’", "хь" веляр спирантрин артикуляция лап вилик чIугуна палатал жергедиз мукьва жезвайди я.

Ахъа ванер:

Ахъа ванерин система кьуд кьилин ("i", "e", "u", "a") ва са фарингал "аI" ("я" гьарф кхьидайла).

Къайтагъа чIалаз яргъи ахъа ванер хас я. Абур кьве ахъа ванер агаж хьайила арадал къвезвайди я. Сифтени сифте - "ā".

ЦIиргъидалди масакIунар авайди я - са позицийра мецин кьулухъ патан ванер шш-ийидайбуруз элячIзавайди я.

Морфология

  • падежрин система инструменталисни тематив авачиз авайди я;
  • паравилин кьадар кьетIен суффиксралди къалурзвайди я: "-умудри", "-имдри", "-ундри", "-ппи", "-ди";
  • сад лагьай касдин хсуси тIварцIин эвезари инклюзивдинни и эксклюзивдин формаяр чара ийизвайди я;
  • прилагательльный "-кан"/"-кай" суффиксдалди туькIуьрзавайди я (муькуь дарги чIалара - "-си", "-ци", "-це", "-зиб", "ил/ал");
  • глаголрин система вири даргийринди я, гьакIни винел патай килигна пара формантриз чпин кьетIенвилер гвайди я.

Лексика

Муькуь дагъустан чIаларании хьиз, къайтагъ чIала пара араб, фарс, туьркни маса чIаларай къачур гафар авайди я.

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]