Къара Куьре

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Урусатдин пайдах Хуьр
Къара Куьре
урусКаракюре
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Муниципал район
Хуьруьнсовет
АПдин кьакьанвал
гьуьлуьн дережадилай
1174 м
Агьалияр
1 209 кас (2010)
Миллетар
Динар
Чпи-чпиз гузвай тӀвар
киривияр
Сятдин чӀул
Телефондин код
+7 87269
Почтунин индекс
368683
Автомобилдин код
05
Код ОКАТО
82 221 000 003
Хуьруьн шикилар
Хуьруьн космосдай акунар
Къара Куьре (Дагъустан)
Къара Куьре
Къара Куьре (Докъузпара район)
Къара Куьре

Къара Куьре (урусКаракюре) — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай хуьр. «Къара Куьредин» хуьруьнсоветдик акатзава.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефердинни - рагъэкъечIдай пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 6 км яргъал ала.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Докъузпара районда «Къара-Куьре» тIвар алай кьве хуьр ава, ибур Вини Къара-Куьре ва Кьулан вацIун кьерел кутунвай ЦIийи Къара-Куьре хуьрер я. Лезгистандин дегь хуьрерикай сад тир Вини Къара-Куьре ЧIехи Къавкъаздин цIиргъерин суварин тик хурал ала. Хуьруьн кьилихъ галай рагарал алай харапIа-кIвалерин перишан вилер хьиз цавуз килигзавай ичIи дакIарри ва вацIун цIалцIам къванерив чIугунвай гуьтIуь куьчейри хуьруьн дегьвиликай ва абад тир алатай вахтарикай хабар гузва. Виняй хуьруьн къвалариз гьиниз вил вегьейтIани, хайи чилерин вафалу къаравулар хьиз акъвазнавай, пара кьадар гегьенш сурар аквада. Абурун арада, чиликай анжах чIулав кьилин къванер хкатнай лап дегь чIаван сурар, ва гьакIни кьилин къванерал рагьметдиз фейидакай араб гьарфаралди кхьинар алай са кьадар цIийи сурарни авазва. Хуьре археологиядин чирунар кьиле тухудайла, мус ятIа хуьруьн къваларив кIеле авайди малум хьанай. Вичин вахтунда Къара-Куьре лап чIехи хуьрерикай сад тирди субутарзавайди К. Умаханован «XVII-XIX виш йисара Дагъустандин тарихдин география» тIвар алай ктабдин кхьинар я. Ктабда кхьенвайди я хьи, 17 виш йисара Къара-Куьреда 900 кIвал авай. А чIавуз лезги хуьрера адет яз са чIехи кIвале кьвед-пуд хзан санал амукьзавай. Хуьруьн лап кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай чаз малум хьанай хьи, XIX виш йисан юкьвара Атаманрин хзанда, са кIвале 54 касди уьмуьр тухузвай. Гила, юкьван гьисабдалди къачуна са кIвале тахминан 18-20 касди уьмуьр тухузвайди гиман авуртIа, им хуьруьн агьалидин кьадар 16-18 агъзур кас тирди гьисабиз жеда.

1689 йисуз Кьиблепатан Дагъустандин гзаф пай хуьрера хьайи чумадин тIегъун Къара-Куьрединни патавай алатнач. Азарди лезги хуьрера пара кьадар телефвилер гъанай. Къара-Куьредин 900 кIвалерикай сагъдиз амукьайбур вирини-вири 60 кIвал хьанай. Гьа тIегъунилай кьулухъ амукьнавай «Хкун Сурар» къдалди амазма. Телеф хьайи инсанрин кьадар акьван пара тир хьи, вири бегьем кучудиз агакьариз тежез, мийит чилик кутуна сур алай чка чир хьун паталди адан винелай кIарасдин хкар язавай. Гьвиляй сурариз халкьдин арада «Хкун Сурар» тIвар ганвай.

Къара-Куьре хуьр ругуд гъвечIи хуьрерин сад хьуналди арадал атанвайди лугьузвай малуматар ава. Ибур: «ЧIуру хуьр», «ЧIейар», «Урук», «Яр-къил», «Усух» ва «Сутар алай хев» хуьрер тир. «ЧIуру хуьр» Къара-Куьредилай муьжуьд километр яргъал ала, «ЧIейар» хуьр трассадин мукьвал ала. Къавкъаздин дяве чIавуз «ЧIейар» хуьре къаравулдин минара авай. Къаншардал алай сувун хурал «Урук» хуьр алай. Вич алай чкада чилин уьцIунар мукьвал-мукьвал жезвай виляй, дуьздал инсанрин кIарабар акъатзавай. Бязи малуматрив кьурвал, Урук хуьре Алпандин пачагьрин резиденция авай. Алпандин пачагь Вараза Урук хуьре ял ягъайди малум я. Тажубардай кар я хьи, Къара-Куьре хуьре чпи-чпиз "Варазар" лугьузвай сихил къедалди ама. Котовичан ва Исакован экспедицияди «Яр-къил», «Усух» ва «Сутар алай хев» хуьрер алай чкадал археологиядин эгъуьнар тухудайла юкьван вишсариз талукь хъенчIин цин гунгарадин амукьаяр дуьздал акъуднай. Хуьруьн кимел алай булахдини вичин сифте кьил суварилай къачузва ва хуьруьз лап фад заманарилай чIугунвайди я. Адан хвалан бязи чкайра гьакIни хъенчIин сахсияр амазма.

Хуьруьн патав галай тамун сувара инсанрин уьмуьрдин гелер амай кьветIер ава. Кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай, ана гьеле юкьван виш йисара малар-хпер хъсан сувун векьерал гьална хуьзвай маларбанар амукьзавай.

Инсанар са кьадар агъадиз куьч хьанвай виляй хуьруьн лап вини кьиле авай кIвалер харапIайриз элкъвена. Къара-Куьредин кIеле гьа инал алай ва сифте киривийри гьа и вини кьиле хуьр кутуна ацукьнай. И чкадилай хуьруьн къваларив галай гегьенш чилер яргъаз аквада. Вилик, яргъалай ягъияр акун кумазди къаравулдал алай аскерди минарадин кьилел гьасятда цIай курна хуьруьз къвезвай хатадикай хабар гузвай. Хайи хуьруьз душмандин рехъ атIун паталди хуьруьн итимри чпин яракьар кьуна Самур вацIун кIамуз эвичIна ягъийрин вилик гьана экъечIзавай.

1864 йисуз Къара Куьре хуьр вири Куьредин ханвалдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Къара Куьредин хуьруьнжемят туькIуьрзавай ва хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Бинедилай малдарвилел ва лежбервилел алахънавай киривияр уьмуьр гьализ къулай чкадихъ къекъвезвай ва 1990-й йисарин сифте кьилера хуьруьн эгьлияр Самур вацIун кьерел алай «Бахчаяр» ва «Кьер» тIварар алай мулкариз куьч жез эгечIнай. ЦIийи чкадал садлагьай кIвал эцигайди Аббасов Къиримхан тир, гуьгъуьнлай ам райондин кьилин везифадал атанай. Киривийрин адетдалди, цIийиз свас гъанвай жегьилди вичиз кIвал эцигна диде-бубадикай аслу тушир кьилдин уьмуьр туькIуьрна кIанзавай. И рекьелди, жегьил несилрин чIехи пай Бахчайриз куьч жез ацукьзавай. ГьакI, ЦIийи Къара-Куьре хуьр арадал атанай.

Аббасов Къиримханан ва Сулейман Керимован санал куьмекралди цIийи хуьруьн абад авуниз такьатар чара авунай. Сулейман Керимова хуьре спортдин ва чирвилерин комплекс эцигнай.

Сулейманан паталай киривийриз чIехи савкьат яз, вини Къара-Куьреда цIийи гьейбатлу мискIин эцигнай. МискIин эцигай чкадал Алпандин девирда Къабил пачагьди гьукум тухузвай чIавуз христианвилин клиса алай, 913 йисуз лезгияр мусурманвилиз элкъуьрнай арабри и клиса чукIурна адан чкадал мискIин эцигнай. Ун, им виринриз тIвар акъатнай дегь Къара-Куьредин мискIин тир. Гьайиф, и мукьвара хъуьтуьз мискIин цIаю кьуна канай. Сагъдиз амукьай затIарикай сад, месела, атIай нехишар алай надир гулар я. Кайи мискIиндин хандакI чукIурдайла тарихдаррин фикир желбнай затIар дуьздал акъатнай, ибур атIай нехишар алай лацу къванцин розетка, къванцин нажах ва тийижир чIалалди са гаф кхьенвай къван тир. Лезги профессорар А. Р. Шихсаидовавай ва Я. А. Яралиевавай а къванцел алай гафунин мана ахъайиз хьаначир.

Къара-Куьредин абадвилин жегьетдай вилик финиз чIехи крар райондин кьил тир Аббасов Къиримхана кутунвайди я. Ада хуьруьз тухузвай рекьер чIугуна, цIийи муьгъ эцигна, виликди вацIариз сел атайла виже текъвей гьалариз атанвай цIуру муькъвер ци чуьхвена уьцIуьзвай. ГьакIни, ада вири шартIар авай чIехи спортзал эцигна.

Ватандин ЧIехи дяведин четин вахтара пара кьадарда киривияр Азербайжандиз куьч хьанай. СССР чкIайдалай кьулухъ вини хуьруьхъ галаз, мукьвабурухъ галаз алакъа саки амачирди лагьайтIани жеда. Азербайжанда киривияр виридалайни пара кьадарда авай чка Хъачмаз райондин Худат шегьер, Мукьтадир ва Набран посёлокар я. Иниз киривияр сихилралди куьч хьанай. И хуьрерин кьуьзуь несилри, кьиблепатан лезгийрин нугъатдилай тафаватлу тир вини Къара-Куьредин кьетIен нугъат хвена. Месела, литер. «рацIам»-дин чкадал «галцIам» лугьузва, къубадин нугъатдин гаф тир «цIи?» (вучиз?) чкадал «тIа?» лугьузва, «вил» гафунин чкадал «уьл», литер. «кIерец»-дин чкадал «кIеребичI», литер. «афни»-дин чкадал «арфунаг» лугьузва ва икI маса. Амма, жегьил несилар къвердавай цIап чIалал элячIзава. Лезги чIалакай гьич хабар авачир киривийрин кьадар йисандавай пара жезва. Идан себебар, азербайжанрихъ галаз са хуьре санал уьмуьр тухун, мектебра лезги чIалан тарсариз тефин ва акахьай хзанра кIвале цIап чIалалди рахун я. Месела, Мукьтадир посёлокда адет хьайивал, гьатта гъуьл лезги паб цIап тир хзанра аялдиз азербайжан чIал чирзавайди я. Худатда авай киривийрин чIалан гьалар идалайни усал я. Ана лезги чIалакай хабар авай киривияр тупIаралди гьисабиз жеда. Вучиз лагьайтIа шегьердин агьалидин чIехи пай цIапар я ва лезгияр жемиятдивай къакъат тавун паталди цIапарин культура ва чIал кьабулнава.

2013 йисан май вацра Урухгана , Къара-Куьредиз талукь тир 1500 гектардин «Елаха» чIур ва 110 гектар майдан авай «Пуд булахдин чка» тIвар алай векьин чкаяр Азербайжандиз маса хгана [1][2].

Киривийри кутунвай ва чеб пара кьадарда авай хуьрер:

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Йисариз килигна Къара-Куьре хуьруьн агьалидин кьадар:

Йис 1886 2002 2010
Агьалияр 3 073 [3] 960 [4] 1 209 [5]

Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къара-Куьре хуьруьн агьалияр 3 073 кас тир.

Тарихдин къене Къара-Куьре хуьре пуд чIехи сихилар ава, ибур Югулар, Пугъуцар ва Тварквар я. Вичин нубатда и сихилрик 39 гъвечIи сихилар акатзава. Месела, Югулар сихилдик 16 гъвечIи сихилар ква, ибур: Шататар, Кавхаяр, Кердеяр, Мумахаяр, Илагьидинбур, Птугьар, Иверкъар, Надиранбур, Мавланар, Фустанбур, Назаранбур, Фетегьанбур, Пацаранбур, Мугьуланбур, Мардананбур, Телерар я. Амай кьве чIехи сихилрик акатзавай гъвечIи сихилрин тIварар гьеле чирзава.

ТIвар-ван авай киривияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Керимов Сулейман Абусаидан хва — урусатдин бизнесмен, миллиардер, «Нафта Москва»-дин инвестициядин холдингдин кьил, Дагъустандин Федерациядин Советдин член.
  • Гьамидуллаев Букар — Урусатдин Медицинадинни-Техникадин Илимрин Академиядин академик, техникадин илимрин доктор, техникадин кьушунрин генерал-майор.
  • Гьамидуллаев Сираждин — экономикадин илимрин доктор.

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]