Пурни

Википедия Cайтдихъай
(Сирисамбал-кай рахкъурнава )
Перейти к навигации Перейти к поиску
Пурни

Пурни (латMéntha piperíta, урусМята перечная) — гзаф йисарин набатат я. Кьакьанвал 1 метр кьван жеда.

Тарихда[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

И набатат дарманар патал сифте Европада, Англияда кардиз кутаз эгечӀнай, вични ХII вишйиса. Инсанриз пурнияр дегьзаманайрилай инихъ чида. Чи эрадилай вилик 410-й йисуз абур Мисрида кардик кутазвай. Ана абурукай эфирдин чӀем къачузвай. И кар патал гидродистилляция ийизвай, яни цин бугъ турбайрай ракъуриз, михьиз, чӀем къачузвай. Къадим девирдин Римда мугьманар кьабулдалди вилик абурун кефияр хъсанарун патал кӀвалин иесиди столрин винел пад таза пурнийрин пешералди михьдай, кӀвализ пурнийрин яд хъичирдай. Чи девирдин юкьвара студентриз кьилел пурнийрин хилерикайни пешерикай авунвай таж алукӀун теклифдай, мефтӀеди хъсандиз кӀвалахда лутьуз.

Кардик кутун[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Истивутдин пурнияр лугьудайбурни ава. Абур чӀурубур ваъ, къенибур жеда. Пурнийрикай дарманар авун патал абурун хъач вич ва пешер каридк кутада, абурукай эфирдин ягъни хкудзава. Пурнияр абуру цуьк акъуддай вахтунда кӀватӀда, ахъа гьавадал сериндик кьурурда. Истивутдин пурнийрихъ секинардай, дакӀур, таб акьалтай чкаяр сагъар хъийидай, туькьуьл, цвар акъуддай, гьекь гъидай, къеняй газ акъуддай, гьалар къумбар ийидай, чӀур жедай хесет хкуддай, хирер фад хъийидай, тӀал явашардай, дамар гьяркьуь ийидай, иштягь ахъайдай къуват ава. Абуру гьакӀни чӀулав лекьин къуват, ада агъу квай затӀарихъ галаз тухузвай женг гужлу ийида.

Медицинада[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Пурнийрин гьалима кардик кутада:

  • бронхит (жигеррин азар) акатайла,
  • нефес кьадайла,
  • ивидин давление гзаф, рикӀин азарар пайда хьайи чӀавуз,
  • хуквада гастрит, хер авайла,
  • цурувал хкаж, къен кӀеви хьайила (колит азар авайла),
  • нервийрин азар кткайла,
  • чӀулав лекь, туькьуьлдин кисе азарлу тирла,
  • дуркӀунрин азар авайла ва икӀ мад.

Халкьдин медицинада[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Халкьдин медицинада пурнияр гьава михьун, туькьуьл ва гьекь акъудиз куьмек патал кардик кутада. ЧӀуру пурнийрин пешерин мижедикай дуркӀунра къванер хьайила ва цвар акъудун патал менфят къачузва. Ихьтин азарар квайбуру и миже лацу чехирдихъ галаз хъвана кӀанда.

Эдебият[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Лукьман Асланов «Дарманар квай набататрин сирер»

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Лезги чӀалал набататрин тӀварар
АлакъавахАлванар (арбаяр) • АлгъандцуькАлучаАлчудунарАнарАндузАфни (арфунаг)• БадамБадамжанБатIраярБиянБубуярБуран Буьндуьгуьр (буьшкIуьн, буьшлуьнкI) • ВакӀан канабВергВерхитарВершитарВилицӀикIерГазарГалкӀацарГатун халиГергерГийинтар (Гигинтар) • Гирав (кудакьачI) • ГъвергъверГъвершитарГъегъеларГьетрецуьк (матIан) • ГъулцитарГъутугъудГьажикӀа (гьажибугъда, шагьбугъда) • Гьармулаяр Гьелбеяр (гьилибаяр, вишсебеб, чайдцуьк, чайдкьал) • Гьуьлуьн келемДакӀурарДамардпеш (жуьдгъвел) • ДанакъиранДарчинДеведцазДекурквачӀДилиДуркӀундин чайДуьгуьЕнгецуькЖанавурдин векьЖикӀиярЖинжибармакЖумЗардаЗарзарарЗегьреяр (ханбигид хъач, сухван хъач) • ЗейтунЗенгияр (кукупӀдин цуьк) • ЗигиларИвигар (набатат) (яранкьалар)• ИгидтарИкӀи (биян)• ИнабИнжи (пудракьей) • ИнжилИстивутИферарЙиги (йигидул, игди, вакӀан кӀирияр) • КагьуКалинмезКанабКартуфКелемКикенарКицикКуг (набатат)КудахъачКукупӀдин накъвар (ширишар) • КулункьаларКурквачӀКуркурарКуш (пиф) • Къабах (буран) • Къав чагаКъавахКъагьвеКъазрапац (тапан некьияр) • КъажалКъалгъанКъалчамаг (эленз) • КъарагъажКъараткенКъарачип (чӀулавкьал) • КъарбиКъарникъуз (бебелук) • КъвакъваКъев (цӀихрих, шлам) • Къени кицикКъижиКъизидгуьл (марвар) • КъизилдувулКъулах (бейшуьткьвер) • Къунж (спах) • КъуьлКъуьрен емишКьифрехарарКьурукьаларКьурушар (къабришар, хурлиншар) • КӀаламар (къирхдуьгуьм, надриш) • КӀанчӀаганарКӀаштӀабан (псидтум) • КӀвегьегКӀеленмезКӀерецКӀешнишКӀириярКӀуьркIуьлЛавравЛалиЛамраяпарМажв (мачвар, менжер) • МакъМаймундин ичер (чӀуру партахалар) • МарвМарцар (кицӀин цӀипицӀар, кицӀин рацӀар) • МахпурцуькМашмаш (къенси) • МашмашцуькМегъвМере (ферефук) • МерекупарМержемекМертерМиргигъаларМихекМурсар (эвелукар) • МухМуьтквер (зигилтар, ялавтар) • НаргизНахутӀНацӀНекӀедхъач (некхъач, псисар) • НехвНиницуькНуькӀревилерПамидурПаркьулПарсПехърецуькПехъречангПехъречичӀекПехърехали (къакъацӀ, кевер) • ПилПирер (легъер) • ПипинтарПлидцуфПсиярПудпешПурни (чидрикь, спӀра, шанат, сирисамбал) • ПурнухПӀиниРакъинцуькРейгьанРекьедтар (рекьешта) • Рипераг (мукӀраг, купулцаз) • РипириперРугъунарСармашугъСафрахъачСедефганСенжефилСергСеркӀв (кирф, къерф) • СилСирсиларСинерСуванцуьк (камбарцуьк, кIунтIацуьк) • СуьрмеТакварТакъар (такунар, цулуяр) • Тамун якТархунТемезханТереярТерефулар (жуванар) • ТупӀутӀаярТурп (кьа) • ТӀангуярТӀапӀасар (тамун некьияр) • ТӀенгирУрусцуькӀУспагьанФартарФерар (сурар) • ХалХалиХамзарарХарар (пахлаяр, цӀарни) • Харх (тамун харх) • ХархалХархарХархунагХатрутХватХвешхвешХиренпешХумбукӀХумравХъархъХъипикьарХъипенХъуртахъач (гитӀ, селме, хьетІ) • ХьвехьверХьелхелХьирхьамХъипицуьк (дуьдгъверцуьк) • ХьуьтуькЦагъамарЦазцуьк (ламракикер) • ЦинцуькЦириЦирипулЦурунпешЦуцунтарЦуькӀЦӀанарЦӀангурЦӀантарар (къветрекьалар, кьуртухъар, къанжукьар) • ЦӀахатIарЦӀвелинтарЦӀегьрекарч (таразунд хъач) • ЦӀегьрекьаЦӀелуькЦӀирицӀарЦӀиртӀерагЧайдин векьЧандарЧивир (явдан, ригевекь, цупӀурвекь, къилчихвекь) • ЧиладагъЧинар (шишкъавах) • ЧичIекЧумалЧуьхверЧӀафЧӀафарарЧӀижрецуьк (варвардцуьк) • ЧӀереярЧӀулав турпЧӀуран ичЧӀуру вергЧӀуру ичЧӀуру хватЧӀуру цирицIарЧӀутрацуькЧӀухлумпӀарШабалт (цIанбул) • ШарчикьаларШемдеганарШефтел (гугъри) • ШивитШирванпIини (алабали, вишни) • ШугъултарШутӀратар (мерв) • ШутӀрацуькШуьмягъЭвелукар (мурсар) • ЭферарЮргъунарЯвакьанЯвшан (туькьуьлкьал, рекьекьуьл) • ЯлтанЯманчупЯралма (чилин ичер) • Яру иниЯрукуларЯру чугъундур