ЧIехи Муругъ

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Азербайжандин пайдах Хуьр
ЧIехи Муругъ
Уьлкве
Азербайжан
Регион
Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион
Муниципал район
Хуьруьнсовет
Миллетар
Динар
Сятдин чӀул
Телефондин код
+994 138
Почтунин индекс
AZ 3800
Автомобилдин код
38
Космосдай акунар
ЧIехи Муругъ (Азербайжан)
Green pog.svg
ЧIехи Муругъ
Red pog.svg
Баку

ЧIехи Муругъ (азер. Böyük Muruq) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «ЭчIехуьруьнсоветдик» акатзава.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьр КцIар райондин кефер пата, КIур вацIун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 70 км яргъал ала.

Кьегьалвилин тарихар авай ЧIехи Муругъдихъ тикрар авачир тIебиатни ава. ЧIехи Муругъ тIебиатдин мужидатрикай я. Ам Шагь сувун ценерив гвай кьакьан пелерин, къацу тамаринни цуькведин яйлахрин къужахда экIя хьанва. Инаг къайи булахрин макан я. Виш йисар я Сувал, Верхер, Апул, Суна, БутI-БутI, Сенгер, Уьзден, Ларан, Некъи, Пикин, Къая булах, Къайи булах, СикIрен булахри хуьр вириниз сейли ийиз. Муругъ 400-500 яшарин пипин тараривни девлетлу я. Инин яйлахарни набататрин, иллаки цуькверин гзафвилелди чешнелу я.

ЧIехи Муругъ хуьруьн мягьлейрин тIварар (ойконимар): Агъа мягьле, Къучумрин мягьле, МискIиндин хур, Латун хур.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Лезгистандин райондин дегь хуьрерин арада «Муругъ» компонентдикай арадиз атанвай кьве хуьр ава: ЧIехи Муругъ ва Зинданмуругъ. Тарихдин чешмейрай малум жезвайвал, абур кьведни юкьван виш йисара кутунвай хуьрер я. «Муругъ» ойконим сифте яз Х виш йисаз талукь «Абу Муслиман тарих» ктабда дуьшуьш жезва. Ана кхьенва:

"Абу Муслиман хва Санжабахъ Сейфедин, Юсуф, Насираддин, Жамал, Абдуллагь, Гьемзе, Али Бархут тIварар алай ирид хва авай. Абурукай Юсуф кьуд хцин буба тир. Адан рухвайрикай Агъажан тIвар алайди Штул, амайбур Къуруш хуьре, абурун сихилрикай Шабан Хушнах, Халибан Хин, Рамазан Дигагь, Юсуф Учук, Халид ЭчIехуьр, Жамал Муругъ, Умар ва Мегьамед Ахцегь, Абдуллагь Халтун, Режеб Тпиг, Халиф Штул, Рамадан Уьнуьгъ хуьрера бине кутуна амукьна. [1] "

1710—1712 йисарин хронографда къалурнавайвал, Ширваншагь II Ибрагьима (Шейх Шагьди) Кьурагьни Куьре кьаз кIанз лезги чилерал вегьейла ЧIехи Муругъ ва Зиндан Муругъ хуьрерин агьалийри куьревийриз куьмек ганай. Кьегьал сердер Михалан кьушунда и хуьрерин агьалийрикай тир 200-далай гзаф ксари женг чIугвазвай. 1823 йисуз А. Максимовича чIугур ва Москвада чапдай акъудай Къафкъаздин чилерин картада хуьруьн тIвар «Мурух» хьиз гьатнава.

Вичихъ яргъал тарихрихъ ялзавай гзаф топонимар авай, кьуьзуь агьалийрин меце къедалди дегь гафар амай, халкьдин фольклор вилин нини хьиз хуьзвай и хуьре тарихар рахада вав. ЧIехи Муругърин дегь сурари, ина дуьшуьш жезвай дегь хуьрерин харапIайри, гьакIни яргъалди уьмуьр гьалай ксарин ихтилатри са береда ЧIехи Муругърин патав мад са хуьр — ГъвечIи Муругъ хьайидакай шагьидвалзава. Ономастикадин илимдал бинеламиш хьайитIа, "ЧIехи" тIвар алай хуьр аватIа, "ГъвечIи" тIвар алай хуьрни хьунухь мумкин я.

Лезгийирин гзаф дегь хуьрерин тIварар хьиз, «Муругъни» чи дегь гафарикай сад хьунухь мумкин я. Кьакьандал алай, вичихъ гзаф мекьи кьуьд авай и хуьруьн тIвар "мур" гафунин бинедаллаз арадиз атун акьулди кьатIудай кар я. Азербайжанви алим Гьуьсейн Миртекъевидин фикирдалди и гаф дегь хурритрин чIала авай, "хва", "кас" хьтин манаяр гузвай "мар" ва я "мур" гафуникайни арадиз атун мумкин я. Ада и тIвар гьакIни дегь гьалдей чIала авай "Аллагь-инсан" мана гузвай "ур" гафунихъ галазни алакъалу хьун мумкин я лугьузва. Маса фикирарни ава. Алимри и гафунин этимологиядикай хъсандиз веревирдер авуна атIай гаф лугьун чара авачиз я.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

ЧIехи Муругъ хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: СикIер, Думбар, ПешекIар, Баргуьлар, Шемехар, Игъригьар, Айдунбегар [2].

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. А.Р. Шихсаидов. Очерки истории, источниковедения, археографии средневекового Дагестана. Махачкала, 2008. С274
  2. КцIарин хуьрера авай сихилрин тIварар

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

«Самур газет»: ЧIехи Муругъ (7(254) 2012)