Юкьван федерал округ

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун

Юкьван федерал округ (урусЦентральный федеральный округ), куьрелди ЮФО (урусЦФО) — Урусатдин рагъакIидай пата (европа пата) алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькIуьрнай.

Округдин составдик вилаятар ва уьлкведин кьилин ва федерал метлебдин шегьер тир — Москва акатзава. Ам округдин виридалайни чIехи шегьер я. Округдин къене республикаяр авач.

Округ тамамдаказ къураматда ава ва гьуьлерихъни океанрихъ галаз са сергьятра авач. Агьалидин ва вичик квай субъектрин кьадардиз килигна муькуь округрин арада ЮФО садлагьай чкадал ала.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Округдин майдан 650 205 км² я, им вири уьлкведин чилерин 3.8 % пай я.

Округ РагъакIидай-Европадин кьулувилел ала. Округ алай чилерал Валдай ва Смоленскни-Москвадин кьакьанвилер, гьакIни Мещёр ва Окскни-Дондин аранар ава. Виридалайни вине авай чка 347 метр кьакьанвал авай Валдайдин кIукI я.

Округдин чIехи вирер (скобкайра абурун хилер): Волга (Ока), Дон (Воронеж), Днепр (Десна, Сейм), РагъакIидай Двина. Гьуьлуьхъ галаз сергьятар авач.

Округдин кефер патай кьибле патаз сад садан гуьгъуьналлаз къвезвай тIебиатдин зонаяр: акахьай тамар, гьяркьуь пешер галай тарарин тамар, чуьлдин тамар, чуьлер.

Климат хъуьтуьл континенталдинди я. Юкьван гьисабдалди январь вацран температура −7 — −14°С, июль вацран — +16 — +22°С.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урусатдин маса округрив гекъигайла ЮФО-да агьалийрин чуькьуьнвал виридалайни чIехиди я — 60,12 кас./км² (2016 йис). Агьалидин кьадардиз килигна округ Урусатда кIвенкIве ава — 39 091 231 кас (2016 йис) (им вири Урусатдин агьалидин 26.68 % я). ГьакIни, маса округрилай тафаватлу яз ЮФО-да урус эгьлидин процентдин кьадар виридалайни чIехиди я — 89 % (2010 йис). Им милли республика авачир тек сад тир округ я. Округдин агьалидин зур пай Москва шегьерда ва Подмосковьеда уьмуьр гьалзава.

Демография[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Миллетар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна ЮФО-дин миллетрин гьисаб [1]:

Вири — 38 427 539 кас.

  1. Урусар — 34 240 603 (89,10 %)
  2. Украинар — 514 919 (1,34 %)
  3. Эрменияр — 270 996 (0,71 %)
  4. Татарар — 265 913 (0,69 %)
  5. ЦIапар — 132 312 (0,34 %)
  6. Белорусар — 128 742 (0,34 %)
  7. Узбекар — 90 652 (0,24 %)
  8. Чувудар — 69 409 (0,18 %)
  9. Молдаванар — 65 645 (0,17 %)
  10. Гурдияр — 63 612 (0,17 %)
  11. Таджикар — 62 785 (0,16 %)
  12. Мордва — 51 826 (0,13 %)
  13. Цыганан — 49 535 (0,13 %)
  14. Чувашар — 40 157 (0,10 %)
  15. Киргизар — 29 269 (0,08 %)
  16. Чеченар — 25 734 (0,07 %)
  17. Немецар — 25 219 (0,07 %)
  18. Кореяр — 21 779 (0,06 %)
  19. Осетинар — 19 203 (0,05 %)
  20. Лезгияр — 17 843 (0,05 %)
  21. Къазахар — 17 608 (0,05 %)
  22. Туьрквер — 15 322 (0,04 %)
  23. Башкирар — 15 249 (0,04 %)
  24. Езидар — 13 727 (0,04 %)
  25. Аварар — 12 887 (0,03 %)
  26. Даргияр — 10 095 (0,03 %)
  27. Муькуьбур — 4 млн. 144 агъ. 531 кас (11 %)

Округдик квай субъектар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Юкьван федерал округ
ТIаратI Федерациядин субъект Майдан, км² Агьалияр Администрациядин юкь
1 Flag of Belgorod Oblast.svg Белгород вилаят 27 134 км² 1 549 581 Белгород
2 Flag of Bryansk Oblast.svg Брянск вилаят 34 857 км² 1 225 799 Брянск
3 Flag of Vladimirskaya Oblast.svg Владимир вилаят 29 084 км² 1 396 903 Владимир
4 Flag of Voronezh Oblast.svg Воронеж вилаят 52 216 км² 2 333 704 Воронеж
5 Flag of Ivanovo Oblast.svg Иваново вилаят 21 437 км² 1 029 798 Иваново
6 Flag of Kaluga Oblast.svg Калуга вилаят 29 777 км² 1 009 712 Калуга
7 Flag of Kostroma Oblast.svg Кострома вилаят 60 211 км² 651 524 Кострома
8 Flag of Kursk Oblast.svg Курск вилаят 29 997 км² 1 119 508 Курск
9 Flag of Lipetsk Oblast.png Липецк вилаят 24 047 км² 1 156 055 Липецк
10 Flag of Moscow.svg Москва шегьер 2511 км² 12 325 387
11 Flag of Moscow oblast.svg Москова вилаят 44 379 км² 7 312 439 Москва
12 Flag of Oryol Oblast.svg Орёл вилаят 24 652 км² 759 143 Орёл
13 Flag of Ryazan Oblast.svg Рязань вилаят 39 605 км² 1 129 829 Рязань
14 Flag of Smolensk oblast.svg Смоленск вилаят 49 779 км² 959 088 Смоленск
15 Flag of Tambov Oblast.svg Тамбов вилаят 34 462 км² Тамбов
16 Flag of Tver Oblast.svg Тверь вилаят 84 201 км² 1 050 410 Тверь
17 Flag of Tula Oblast.svg Тула вилаят 25 679 км² 1 506 483 Тула
18 Flag of Yaroslavl Oblast.svg Ярославль вилаят 36 177 км² 1 271 801 Ярославль

ЧIехи шегьерар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячIунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.: см.