Будугъ чIал

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Будугъ чIал
Вичин тӀвар:

Будад мез

Уьлквеяр:

Азербайжандин пайдах Азербайжан

Регионар:

Къуба район, Хъачмаз район

Рахазвайбурун кьадар:

1000 кас

Классификация
Категория:

Евразиядин чIалар

  • Кьибле патан лезги чIалар
Кхьинар:

кириллица

ЧӀаларин кодар
ISO 639-1:

ISO 639-2:

ISO 639-3:

bdk

8-й номердив къейднавай рангуналди будугъ чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава
8-й номердив къейднавай рангуналди будугъ чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава

Будугъ чIал — будугъ халкьдин хайи чIал. Нах-Дагъустан чIаларин хзандин лезги чIаларин группадин кьибле патан лезги чIаларик акатзава. Анжах хзандин къене рахазвай чIал хьиз Азербайжандин Къуба ва Хъачмаз районрин са шумуд хуьрера гегьенш я, асул гьисабдалди Будугъ, Далыкъая, ПIирусти, Ялаванж ва маса хуьрера. Будугъ чӀалал рахазвайбурун кьадар — 1 агъзур кас тир (1990 йис).

ЧӀалаз нугъатар авач, адаз виридалайни мукьва чIал къирицI чIал я.

Дуьньядин терг жезвай чIаларин сиягьдик ква [1][2].

Рахазвайбурун кьадар ва чIалан ареал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

«Этнолог» журналдин 1990 йисан малуматрив кьурвал, будугъ чIалал рахазвайбурун кьадар 1000 кас тир [3].

Будугъ чIал Азербайжандин Къуба ва Хъачмаз районрин тахминан 12 хуьре гегьенш я, ибур: Будугъ, Къарадагъ Будугъ, Будугълу, Агъязи Будугъ (Азизуба), Будугълу, Велиуба, Къырхларуба, Рамазан хъишлах, Кьасумтала хъишлах, Къаракъыз, Къаракъыз хъишлах, Гуьне Будугъ (Къарабулах), Далыкъая, ПIирусти, Ялаванж хуьрер я.

ЧIалан гьалар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада будугъ чIал терг хьунин кичIевилик ква. Мектебра будугъ чIалал тарсар гузвач, аялриз «Дидед чIал» тарсуна азербайжан чIални литература чирзава.

Винихъай тIварар кьунвай хуьрерин гзафбуруна будугъ эгьлияр хайи чIал квадарна азербайжан чIалал рахазва. Хъачмаз районда пара кьадарда авай, азербайжанарикай, лезгийрикай, къирицIрикай ва будугърикай ибарат тир акахьай агьалияр авай хуьрерин алакъадин чIал — азербайжан чIал я.

Лингвистикадин характеристика[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Будугъ чIала 9 (10) ахъа тир ва 34 (37) ахъа тушир ванерин фонемаяр ава. ЧIалаз кьуд жинсинин грамматикадин система хас я, ибур: итим, паб, гьайван ва чан авачир затI я. Гзафвилин кьадар -ри паюни къалурзава. Ругуд кьилин падежар ава, абурук комитатив ва посессив кваз. Маса чешмейрив кьурвал и ругуд падежрилай гъейри, будугъ чIала чка къалурзавай мад 4 - 6 падежар ава.

Алфавит[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Кхьинра будугъри азербайжан чIалакай менфят къачузвайди я.

А а Аь аь Б б В в Г г Гх гх ГI гI Д д
Е е Ә ә Ж ж З з И и Й й К к Кх кх
Къ къ КI кI Л л М м Н н О о Оь оь П п
ПI пI Р р С с Т т ТI тI У у Уь уь Ф ф
Х х Хъ хъ Хь хь ХI хI Ц ц ЦI цI Ч ч ЧI чI
Ш ш Ъ ъ Ы ы Э э Iь Iь

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Грамматикадин очеркар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Дешериев Ю. Д. Будухский язык // Языки народов СССР. Т. 4. М., 1967.
  • Alekseev M. Budukh // Indigenous languages of the Caucasus. V. 4, P. 2. Delmar; N.Y., 1994.
  • Шейхов Э. М. Будухский язык // Языки мира: Кавказские языки. М., 1999.
  • Талибов Б. Б. Будухский язык. М.: Academia, 2007. — 324 с. ISBN 978-5-87444-266-8

ЧIалан гьалар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Clifton J. et al. The sociolinguistic situation of the Budukh in Azerbaijan // Studies in languages of Azerbaijan. SIL International, 2002. Vol. 1.

Гафарганар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Мейланова У. А. Будухско-русский словарь. М., 1984.

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]