Лезги чIал

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Лезги чӀал
Вичин тӀвар:

Лезги чӀал

Уьлквеяр:

Урусатдин пайдах Урусат,
Азербайжандин пайдах Азербайжан

Официал статус:

Дагъустандин пайдах Дагъустан

Рахазвайбурун вири санлай кьадар:

600—800 агъзур кас

Классификация
Категория:

Евразиядин чӀалар

Кхьинар:

кирилл

ЧӀаларин кодар
ГОСТ 7.75–97:

лез 390

ISO 639-1:

ISO 639-2:

lez

ISO 639-3:

lez

10-й номердив къейднавай рангуналди лезги чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава
10-й номердив къейднавай рангуналди лезги чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава

Лезги чӀал — лезги халкьдин хайи чIал. И чӀалал Кеферпатан Лезгистанда (кьиблединни — рагъэкъечӀдай патан Дагъустан) ва Кьиблепатан Лезгистанда (кефердинни — рагъэкъечӀдай патан Азербайжан) уьмуьр гьалзавай 800 000-дав агакьна агьалияр рахазва. Кеферпатан Къавкъаздин чIаларин агъа хзандин нах-дагъустан чIаларин группадин лезги чIаларин хилек акатзава.

2010 йисан Урусатдин Федерациядин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, лезги чӀалал 402 173 кас рахазвай[1]. Энциклопедиядин «Этнолог» справочникдин малуматрив кьурвал, 2007 йисуз Азербайжанда лезги чӀалал рахазвайбурун кьадар 364 000 кьван кас тир[2]. Амма Азербайжан республикадин гьукуматди тӀебии тушир рекьералди Азербайжанда лезгийрин кьадар гзаф тӀимиларзава. Мисал патал, 1936 йисуз Азербайжандин чӀехи дережадин мектебриз (ВУЗриз) кьабулун патал анжах лезги халкьдин векилривай гьар йисуз 400 рубль кьадарда «лезги пул лугьудай» кьетӀен харжи къачузвай. И харжидикай азад хьун патал пара кьадарда кесиб лезги хзанри чпин паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел «лезги»-дин чкадал «азербайжанви» кхьенвай. ГьакӀ, Азербайжан республикадин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал 2009 йисуз Азербайжанда 180 300 лезгияр авай. Гьавиляй Азербайжанда авай лезгийрин кьадар гилани дуьз малум туш ва пара кьадарда гьуьжетринни веревирдерин себеб яз амукьзава.

Лезги чӀалал улубарни газетар акъатзава. Виридалайни гзаф кьадарралди акъудзавай кьве газет ава, им Урусатда — «Лезги газет» ва Азербайжанда «Самур».

Дегь девирра Алпандин, юкьван виш йисара Къавкъазда и чӀалал гзаф агьалияр рахазвай. Алатай виш йисара лезги алфавит са шумудра масакӀа хьана. Гилан алфавит кирилл гьарфаралди туькӀуьрнавайди я. Адак 45 гьарф акатзава[3].

Фонетикадин система ахъа тушир гьарфаралди девлетлу я. Падежриз дегиш хьунин система тафаватлу я. Лезги чӀалахъ 18 падеж ава.

Лезги чIалал рахазвайбурун кьадар ва чIалан ареал[Дуьзар хъувун]

Лезги чIал гегьенш хьанвай чилерик Дагъустандин Ахцегь (97,99 %), Докъузпара (93,50 %), Кьурагь (98,59 %), Мегьарамдхуьруьн (95,69 %), СтIал Сулейман (99,61 %) ва са кьадар Хив (42,05 %), Дербент (18,82 %), Рутул (9,00 %), Хасавюрт (5,91 %) (ЦІийи Къуруш), Кизляр (3,71 %) (Сарсар хуьр) районар акатзава. Азербайжанда лезгияр чпин бинедин чилерал тир КцIар (90,63 %), Хъачмаз (15,5%), Кьвепеле (16,4 %), Исмаиллы (8 076 кас), Огъуз (14,16 %), Къуба (6,8 %), Шеки (7 469 кас), Агъсу районра уьмуьр гьалзава. ГьакIни, лезги чIалан векилар Дагъустандинни Азербайжандин Баку, Магьачкала, Дербент, Каспийск, Сумгаит, Кизляр, Дагъустандин ЦIаяр, Избербаш, Хасавюрт хьтин чIехи шегьерра, ва Урусатдин Федерациядин чара-чара вилаятрани шегьерра авайди я.

1877 йисуз Къавкъаздин дяведилай кьулухъан йисара, бунтар къуватралди чуькьвезвай береда, Ярагъ, ЦIелегуьн, Рухун, Арагъ, СтIал, Курхуьр хьтин лезги суван хуьрер Турциядиз куьч хьана ацукьнавай. Алай чIавуз Турцияда 50 агъзурдилай пара лезгийрин несилри уьмуьр гьалзава, амма абурун гзафни-гзаф пай ассимиляция хьана туьрквериз элкъвенва. Ана авай лезги хуьрер: Кирне (Ортажа), Лезгикент, Яйлакёй (Балакесир вилайет), Дагъустан, Гуьнейкин, Финдижак, Каялипинар, Эмилрлер, Селимие, Османие, Султание [4].

Лезгийрин мукьва къунши халкьар кефер пата агъуларни табасаранар, кьибле пата - азербайжанар, рагъакIидай патани - рутулар я. Вилик лезги чIалан чирвилер агъулрин, табасаранрин ва рутулрин арада гзаф гегьенш тир. Са кьадар вахтунин къене, лезги чIал чирвилерин чIал яз агъулрин мектебра хайи чIал хьиз гузвай. Им Сталина тухузвай, гъвечIи халкьар чIехи халкьарин арада какадарна терг авунин политикадин план тир.

Услар Карловича вичин улубда «куьре чIалал» (яни лезги чIалал) рахазвайбурун кьадар 80 агъзур кьван кас тирди къалурзава [5]. Гила лезги чIалал рахазвай ксарин кьадар чеб лезгийрилай гьелбетта са кьадар тIимил я.

Лезги чIал чкIанвай ареал. ЦIуру малуматар тирвиляй и картада Кьиблепатан Лезгистанда авай вири лезги хуьрер гьатнавач
Йисар Вири санлай Дагъустанда Азербайжанда
1886 йис 149. 348 99.246 50.102
1926 йис 162.000 102.000 60.000
1939 йис 208.354 96.751 111.603
1959 йис 206.797 108.615 98.182
1970 йис 299.955 162.721 137.234
1979 йис 346.824 188.804 158.020
1989 йис 375.736 204.370 171.366

1994 йисуз кьабулнавай Конституциядив кьурвал, лезги чIал Дагъустан Республикадин официал чIаларикай сад я. Эхиримжи виш йисан къене чIалан жемиятдин функцияяр гегьенш хьанва. Гила лезги чIал мектебра, басмадин идарайра, художестводин литературада, радио, телевидениеда кардик ква. Адал оригинал тир ва маса чIаларай таржума авунвай чIехи литература туькIуьрнавайди я, театр, халкьдин арада чирвилерни культура чукIурдай идараяр кардик ква. Лезги чIалал республикадинни райондин газетар, журналар («Алам», «Лезги газет», «Садвал», «Самур» ва мсб.), жемиятдинни-политикадин ва илимдин литература акъатзава. Дагъустандин милли мектебра 4-ай классдал кьван сифте чирвилер лезги чIалал гузва, амма чIехи классра лезги чIални литература кьилдин предметар хьиз гузвайди я. Дагъустандин университетда, Дагъустандин педагогикадин университетда ва Дербентдин вини дережадин педагогикадин колледжда, лезги чIалан ва литературадин юкьван мектебрин муаллимар гьазурзавай, махсус хилер ава.

Тарих[Дуьзар хъувун]

Лезги чӀални литература, тарихдин вакъиайрихъ галаз кӀеви алкъайра аваз, арадал атана, вилик фенва. Адан бинеда халкьдин мецин эсерар, тарихдин эсерар ва дегь Алпандин литература ава. Малум тирвал, лезгияр алпан халкьарикай сад я. Профессор Я. Яралиеван чирна — жагъурунри чи халкьдин культурадин тарих мадни са шумуд виш йисан дегь хъувуна. 1990 — й йисарин сифте кьилера алимди субут авурвал, алпанрин кхьинар лезги чӀалан са нугъатдал авунва, яни алай аямдин I-VII виш йисара Алпанда лезги чӀал гъвечӀи тайифаяр чеб-чпихъ галаз рахазвай, гьукуматдин фарманар ва литературадин эсерар кхьизвай чӀал тир[6]. Гьавиляй алпанрин культура, литература ва тарих лезгийрин, гьакӀни лезги ва Дагъустандин чӀаларал рахазвай халкьарин ирс яз гьисабзава. И важибвал авай месэладихъ галаз алакъалу яз, алпанрин зарияр ва алимар: Давдакь, Дасхуьруьнви Моисей, Мехсети-Ханум, Ширванви Хагани, Кушуви Михьитар, Хиниви Зайнаб ва масабуру лезги культурадиз, литературадиз ва илимдиз хтун тӀебии кар я. Дегь культурадин, кхьинрин ва улубрин сагьиб тир алпан ва алай девирдин лезги халкьарин алакъайрин профессор Я. Яралиева «Алпанрин кхьинар ва лезги чӀал улубда» (Магьачкъала, 1995) ахъайзава.

Лезги гафарин цIуру къатар[Дуьзар хъувун]

Лезги халкь хьиз, лезги чIални тарих тирвал лугьуз тежер кьван чIехи мусибатрик акатна. Садбуруз лезгияр хайи чIалакай магьрумариз кIан хьана. Халкь рекьин патал лезгидин сад лагьай ва виридалайни хци яракь тир чIал къакъудиз алахъна чапхунчияр. Ингье я халкь рекьиз хьанач, яни адан чIал. Халкь хьиз, чIални агъзур йисарин имтигьанрай акъатна яшамиш хьана - дувулар деринра авайвиляй.

Дувулриз вил вегьен. Гуржийрин чIалан алим Г. В. Топуриади сифте яз са кьадар лезги гафар 4-5 агъзур йис инлай вилик арадиз атанвайбур тирди тестикьарна. Урусрин алим В. Шеврошкина вичин «Остров неразгаданных тайн» улубда лезги чIалахъ 5 агъзур йис кьван тарих авайди баянарна. Гила бязи алимри 7-10 агъзур йисарин тарихрикай хабар гузва, чи чIалан пелазги ва шумер чIаларихъ галаз мукьвавилин гьакъиндай макъалаярни улубар кхьена чапдай акъудзава.

Гьа икI, лезги чIалахъ авсиятда къвердавай мадни гзаф делилар винел акъатзава. Месела, къадим лезги тайифайрин сад тир чIалакай лезги чIалар арадиз атун чи эрацал къведалди I агъзур йисан эхиррихъ галаз алакъалу я лугьузвайбур ава. ЯтIани чи тайифайрин чIалар гьи чIавалай чара жез гатIуннатIа гьеле тайинариз хьанвач. Амма ихьтин кар кьиле фенвайди Къавкъаздин гегьенш чилерал уьмуьр гьалнавай лезги халкьдикай маса халкьар, лезги чIалакай маса чIалар арадиз атанвайди гзаф алимри хиве кьазва. Гьабурукай яз, Азербайжандин алим Мегьамедгьасан Велилиди вичин 1921 йисуз Бакуда чапдай акъудай «Азербайжан. Географиядин - тIебии этнографиядин ва экономикадин веревирдер» тIвар алай улубда вуч кхьенватIа, фикир гун:

" ...Гьезерри ва маса туьрк тайифайри, гьакI иранвийри (фарсари) чуькьвенвай лезгияр Къафкъазия сувар галайнихъ, яни гилан Дагъустан галайнихъ фена. Яргъалди чпин чилерал маса миллетри хахавал авунатIани, лезги тайифайрилай чпин чIаларни къилихар хуьз алакьна.
...Къафкъазия сувара ара датIана кьиле фейи дявеяр ва маса вакъиаяр, гьакIни тIебиатди арадиз гъайи чIуру гьалар себеб яз, лезгияр чара-чара чIаларалди рахазвай гзаф тайифайриз пай хьана"

Гьа ихьтин фикир вичин «Азербайжанцин тарих» твар алай улубда Рашид бег Исмаиловани лагьанва (Баку, 1923 йис).

ЧIалан алимрикай Е. А. Бокарева кхьизвайвал [7]:

" Дагъустандин вири чIаларихъ умуми тир, абурун дегь тарихдикай хабар гузвай гафарин фонд ава ва ида а чIалар генетикадин жигьетдай сад тирди субутзава. Маса гафуналди, и карди абурухъ тарихдин вакъиаяр себеб яз са кьадар маса чIалариз пай хьайи са диде чIал хьайидакай шагьидвалзава."

Лезгийрин тарихдиз талукь кьилди кьве улуб басмадай акъудай тарихдин илимрин доктор, профессор М. М. Ихилова вичин «К вопросу о происхождении народностей лезгинской группы» тIвар алай улубда кхьенва [8]:

" ЧIалан лишанрал гьалтайла, Дагъустандин халкьар (чпин группаярни галаз аварар, даргияр, лезгияр, гьакIни яхулар) генетикадин жигьетдай сад я, масакIа лагьайтIа, абурун чIалар са асул чIалакай арадиз атанва. И кар фикирда кьуна лугьуз жеда хьи, и чIаларал рахазвайбурни са халкьдикай арадиз атанвайбур я."

Винидихъ тIварар кьур кирамрин ва маса чIалан пешекаррин ихьтин фикирар асасдиз къачуртIа ва чи чIалан алим профессор Р. И. Гьайдарова кхьенвайбур рикIел хкайтIа, гзаф метлебар ашкара жеда [9]:

" Лезги чIалан са кьадар гафар са маса лезги чIалара ваъ, гьакIни Дагъустандин маса чIаларани (авар, дарги, лак ва мсб.) дуьшуьш жеда. Ихьтин гафарик, месела, агъадихъ галайбур акатда: "мез", "ниси", "къад", "жув", "сам", "цIай", "руьхъ", "цав" ва масабур. Ибур лезги чIалан лексикадин лап цIуру къатариз талукь гафар я. Дагъустандин чIаларин умуми лексикадиз талукь гафар лезги чIала виликди гзаф авай, амма гьам лезги, гьам маса чIалара фонетикадин рекьяй чIехи масакIа хьунар кьиле фин себеб яз, алай вахтунда ахьтин гафар чеб-чпивай бегьем чара хьана, кьилди-кьилдин гафариз элкъвенва. Анжах гекъигунинни тарихдин рекьелди чавай а гафарин дувулар сад тирди тайинариз жезва. Месела, лезги чIалан "сад", "сас", "яц", "варз" гафариз авар, андий, цез, лак, дарги, табасаран ва арчи чIалара гьа и гафарихъ галаз са дувулрикай хьанвай ихьтин гафар талукь я: авар - "цо", "ца", "оц", "моцIицI"; андий - "се", "сал", "унсо", "борцIцIи"; цез - "сис", "сила", "ис", "буци"; дарги - "ца", "цула", "унц", "бадз"; лак - "ца", —, "ниц", "барз"; табасаран - "са" (р, б), "силиб", "йиц", "ваз"; арчи - "ос//са", "сот", "анс", "бац". Лезги чIалан са кьадар гафарин дувулар, инал мисал гъайи саягъ, са Дагъустандин чIаларин лексикайра ваъ, гьакIни михьиз Къавкъаздин суван чIаларин гафарикни дуьшуьш жезва. Амма и жигьетдай чи чIалан лексика чирна-жагъурнавач. Чавай ахьтин гафарикай са шумуд къалуриз жеда: "цIай", "яр", "туьрез"."

Лезги литература[Дуьзар хъувун]

Асул макъала: Лезги литература

2000 йисуз Я. Яралиева мад са кьери чирна — жагъурун кьилиз акъудна: алимди гьеле 1908 йисуз Крит кьураматдилай жагъай чепедин чархунал авунвай кхьинар (абур тахминан цӀийи аямдилай 1700 йисан вилик шикилралди атӀанва) сифте яз кӀелна ва лезги чӀалаз мукьва Къавкъаздин са чӀалал авунвайди тайинарна[10]. Ихьтин къиметлу чирна — жагъурунри чи халкь Мукьвал РагъэкъечӀдай патан дегь халкьарихъ галаз яшайишдин, культурадин, литературадин ва маса жигьетрай галкӀанвайди успатарзава. Муькуь патахъай, чаз малум тирвал, лезги зарийрин ва алимрин эсерар гьеле дегь заманра РагъэкъечӀдай патан халкьариз малум тир. Абурукай хейлинбур, А. Шихсаидова ва М. Ярагьмедова тестикьарзавайвал, Ирандин, Туьркиядин, Азербайжанди, Гуржистандин, Эрменистандин ва маса гьукуматрин архиврани фондара, ирссагьибриз хабар авачиз, ама. Ихьтин зарийрик винидихъ тӀварар кьунвай Алпандин, Ширвандин ва Муьшкуьрдин зарияр, гуьгъуьнин виш йисара уьмуьр гьалнавай Кьурагьви Маруф, Лезги Хва ва масабур акатзава.

Чи литературани алпан ва лезги чӀаларал арадал атана вилик фенвайди я. Тарихдин вакъиайрин ва гьаларин таъсирдик алатай виш йисара гзаф лезги зарийри чпин эсерар фарс, араб, туьрк ва азербайжан чIаларал теснифна. И карди къунши халкьарин арада авай алакъаяр мадни мукьва авуна ва вилик фенвай литературайрин тежрибадикай менфят къачудай мумкинвал гана: лезги литература, РагъэкъечӀдай патан литературадин са хел яз, кӀвенкӀве аваз хьана. Лезги литературадин кьилин темаяр бинедилай халкьдин уьмуьрдихъ ва тӀебиатдихъ галаз галкӀанвайди тир. Зарийри фикир-фагьумзавай, гекъигзавай, чпин гьиссер ахъайзавай: арадал уьмуьрдикай, тӀебиатдикай ва муьгьуьббатдикай теснифнавай эсерар, философиядин шиирар атана. VII виш йисан зари Давдакьан «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» эсердай гьа девирдин уьмуьрдин шикилар, адетар, дуьнья кьатӀун ва шаирдин устадвилин дережа аквазва.

Къецепатан чӀаларин ва литературайрин таъсирдиз килиг тавуна, лезги зарийри чпин эсерар дидедин чӀалал теснифзавай, и карни къвердавай къуватлу жезвай. Чав агакьнавай делилрай аквазвайвал, XIV виш йисуз Куьре Мелика, XV виш йисуз Миграгъ Къемера, XVI виш йисуз Мискин Велиди, XVII виш йисуз Лезги Къадира, XVIII виш йисуз Кьуьчхуьр Саида ва маса зарийри дидедин чӀалал лап иер эсерар теснифна, литература халкьдин руьгьдин игьтияжриз мукьва авуна. И адалатвал авай рехъ XIX виш йисуз Етим Эмина давамарна, адан шиират чӀехи дережадив агакьна.

ХIХ виш йисуз Лезгистан Урусатдик акатна, чи халкьдин культурадиз, литературадиз урус ва Европадин культуради, литературади таъсир ийиз гатӀумна. И кар XX виш йисуз мадни къуватлу хьана.

XX виш йисуз лезги литература, винидихъ къейд авурвал, йигин камаралди вилик фена: ам вири жинсерин ва жанрайрин эсерар авай, тамам, агакьанвай литературадиз элкъвена; са жерге алакьунар авай зарийри: СтIал Сулеймана, Хуьруьг Тагьира, Алибег - Фетягьова, Къияс Межидова, Забит Ризванова, Межид Гьажиева, Алирза Саидова, Байрам Салимова, Жамидина, Ибрагьим Гьуьсейнова, Азиз Алема, Ханбиче Хаметовади ва масабуру лезги ва Дагъустандин литературайра лайихвилер авай чка кьунва.

Лезги литература маса чӀаларални вилик физва: бязи зарийри чпин эсерар урус (Сфи-Буба, М. Каиди, 3. Акимова, 3. Аминова, Я. Эфендиев ва мсб.), азербайжан (К. Келентеров, Т. Агъавердиев, С. Керимова ва мсб.) ва туьрк (Н. Самури ва М. Эсер) чӀаларал теснифзава. Лезги чӀалал чпин эсерар, вилик виш йисара хьиз, маса миллетрин векилрини (К. Агьмедова ва мсб.) кхьизва.

Литературадиз зарийрин цӀийи несилар къвезва. Абур гьазурун милли мектебра тешкилнавай литературадин кӀватӀалра, 1993 йисуз Магьачкъалада ахъайнавай «Жегьил литератор» махсус мектебда, Дагъустандин гьукуматдин университетра кьиле физва.

Милли литература вилик финиз таржумачийрин кӀвалахди араб, азербажан, туьрк, урус, фарс, Дагъустандин халкьарин ва маса чӀаларай лезги чӀалаз, лезги чӀалай уьлкведин ва къецепатан чӀалариз литературадин, тарихдин ва илимдин эсерар элкъуьруни, дуьньядин литературадин лап иер эсерар лезги чӀалал акъудуниз чӀехи куьмек гузва. Ихьтин кӀвалахар дегь заманра гатӀум хьанвай: месела, алпан зари ва алим Дасхуьруьнви Моисеян «Алпанрин тарих» улуб эрмени чӀалаз, арабрин, персерин, грекрин, эрменийрин зарийрин эсерар алпан ва лезги чӀалариз элкъуьрнай.

Лезги литературадин чӀалан месэлаяр ва кьилди зарийрин (Е. Эминан, С. Сулейманан ва мсб.) эсеррин чӀал тӀвар-ван авай алим¬ри: Р. И. Гьайдарова, А. Г. Гуьлмегьамедова, ва мсб. активдаказ чирна — жагъурзава. Лезги литература фадлай халкьдин руьгьдин игьтияждиз, руьгьдин хазинадиз элкъвенва.

ЧӀалан гьалар[Дуьзар хъувун]

Малум тирвал, чпи уьмуьр гьалзавай уьлкведикай асул яз, лезгийрин чIехи пайдиз кьвед ва я пуд чIалар чизва. Урусатда авайбуруз лезги ва урус чIалар, Азербайжанда авайбурун гзафни-гзаф пайдиз пуд: лезги, урус ва азербайжан чIалар чизва. Халкьдин арада урбанизациядин, яни хуьрерай акахьай миллетрин агьалияр авай шегьерриз куьч хьунин, процесс гзаф вилик фенва. Ва чIехи пай дуьшуьшра, ахьтин хзанра лезги чIал кьулухъ пландиз амукьна урус чIал винел акьалтзава. И кардин субут, Дербент, Магьачкъала хьтин чIехи шегьерра авай урусламиш хьанвай лезги хзанар я.

Азербайжан пата авай сачилинвийрин гьалар са кIус масакIа я. Ана, СССР-дин береда Баку, Сумгаит хьтин чIехи шегьерриз куьч хьанвай лезги хзанар урус чIалал рахазва, амма алай чIавуз шегьерриз куьч жезвайбурун кIвалин чIал къвердавай цIап ва я азербайжан чIаланни - лезги чIалан акахьун жезва. Ахьтин хзанрин кьадар гьар йисуз пара жезва.

Социология ва этнография илимра и гьалариз ассимиляциядин процесс лугьузвайди я. Яни гьар гьи халкь хьайитIани, вичелай пара кьадардин халкьдин юкьва гьатна, хзанра а виниз тир халкьдин чIалал рахазватIа са тIимил вахтунилай терг жеда. Терг хьунин процессни са шумуд камариз пай жезва: сифте чIал, культура, дин, ахпани вичин а бинедин халкьдиз талукьвилин кьатIун квахьзава. Лезгияр ассимиляция хьуниз чIехи рум гузвай са шумуд факторар ава, ибур:

  • мектебра хайи чIалан тасар тахьун
  • урбанизация
  • чара халкьарихъ галаз никягьар
  • аялар чIехи жезвай хзанра хайи чIалал рахун тавун
  • жуваз чIал чир тийин
  • жуван чIал гуьгьуьллувилелди хиве кьун тавун


Лезги чIалан бегьем кьадарда девлетлувилиз килиг тавуна, чIалан векилри, иллаки жегьилри, хуьрерани шегьерра, Дагъустанда урус чIалан Азербайжанда азербайжан чIалан гафарикай, ацIай цIарафаяррикай ва гафарин галкIунрикай менфят къачузва. И феномен адав маракьлу я хьи, лап чIехи пай дуьшуьшра абуру винивал гузвай чара чIаларин гафариз кутугай лезги аналогар авайди я. Идан асул себебрикай сад, жегьилрин вилера урус ва я азербайжан чIалар «вилик фенвай», «кутIал» чIалар хьиз, амма лезги чIал «кьуьзуьбурун», «модада авачир» чIал хьиз хьун я. Кьведлагьай себеб, лезги чIал бегьем тир дережада чир тахьана, гьавиляй герек тир гаф кьилиз лезги чIалал татана хъсан чизвай маса чIалал атун я. КIелунар куьтягьайдалай кьулухъ жегьилри хайи чIалан къайгъуда акъваззавач, курсара ва я чпин зегьметралди хайи чIалан чирвилер хъсанарзавач.

Лезги чIал кардик квай сфера аста-аста, амма агъунваз гуьтIуь жезва. Идаз аксина яз, лезгийрин арада урус чIаланни азербайжан чIалан метлеб гьар йисуз мадни гегьенш жезва. АкI, 1970 йисуз лезгийрин 31,6 % процентдиз урус чIалан чирвилер авайди тиртIа, 1989 йисуз и лишан 68,2 % - дав агакьнай. Бязи вахтара и кьве чIалари лезги чIалаз гузвай таъсир акьван пара жезва хьи, им лезги жемиятда къалабулух арадал атунин себеб жезва. И туькьуьл кардикай чIехи лезги зари, сатирик Байрам Салимова «Лезги чIал гьикI вилик физватIа, гьадакай» тIвар алай чIал туькIуьрнай: [11]

Куьре пата:

Асиятан жалоба

Зун публично оскарбитна Асада,
Свадьбада любимый дочь тухузвай.
Ада, народ собрать хьанвай чкада,
Родной язык не знаю я лугьузвай.

Лугьузвай хьи, родной чIал чир тавуртIа,
Урус чIални невозможно усвоить.
Бес кто я, кьве чIаланни гьавурда
Авай, ийиз кьве языкни удвоить.

Лезги чIалан газеты не читаю,
Ну и что, это не есть чIуру кар.
Ложь не люблю, правдой я питаюсь.
Я лезгинка, куьн я вири урусар.

Къуба пата:

Асиятан шикаят

Зун тэгькъирна эл ичиндэ Асада,
Тоюник зи истэкли руш тухузвай.
Ада алэм йыгъмыш хьанвай чкада,
Ана дили билмирэм мэн лугьузвай.

Лугьузвай хьи, ана дил чир тавуртIа,
Мугъул чIални олмаз ийиз тупIалай.
Бес мэн кимэм, кьве чIаланни гьавурда
Авай, ийиз ики дилдэ хуралай.

Охумурам лезги дилдэ газетар,
Нэ олсун ки, бу дейилки чIуру кар.
Истэмирэм гьахъсуз ишлэр, гьуьжетар,
Мэн лезгийэм, куьн я вири мугъулар!

Лезги чIалан терг хьун[Дуьзар хъувун]

Лезги чIалан терг хьуникай макъалайриз тIвар-ван авай зари, тарихдар, лезги чIалан пешекар, журналистни публицист Муьзеффер Низаман хва Меликмамедова вичин улубра кьетIен чка гузва. Агъадихъ галай эхтилатарни материалар адан «Лезги чIалар: Илимдин макъалаяр ва очеркар» улубдай чин къачуна кхьенвайди я.

Дидед чIалан къенивилин къайгъудик хьана кIанзавай бязи лезги алимрини лингвистри, гагь-гагь ам гужуналди кесибарзава. Гьа и кардикай фагьумдайла, рикIел чи гафарикайни чIалакай бязи алимри лагьанвай фикирар хквезва: "Лезги чIал гафарин кьадардал гьалтайла са акьван девлетлу туш..."

" ...Гафарин вири санлай кьадар, маса чIаларив гекъигайла, тIимил ятIани, гзаф манаяр авай гафар себеб яз лезги чIалан а кимивал чна саки кьатIунзавач... "

" ...Лезги чIал гафаралди девлетлу хьунин карда урус чIалан метлеб гзаф жезва. Урус чIалай ва я ам арада аваз маса чIаларай къачунвай гафари чи чIала чIехи чка кьазва... "

" ...Исятда лезги чIала 1500-далай виниз урус чIалай кьабулнавай гафар кардик ква... Абурун кьадар къвердавай мадни пара жезва. "

" ...Гзаф урус гафар лезги чIалаз 1930 - 1940 - й йисара атана. 1930 - й йисара лезгидалди кIел-кхьин ва мектебра тарсар гун себеб яз вишералди цIийи гафар, терминар атана... "

" ...Урус гафар кьабулун, абурун гьисабдай девлетлу хьун лезги литературадин чIал вилик финин дибдин рекьерикай сад я... Урус гафар кьабулун гилани давам жезвай процесс я, къвезмай чIавуз лезги чIалан лексикада абурун роль мадни чIехиди жеда... "

И фикирар чи тIвар-ван авай чIалан алим, профессор Ражидин Гьайдароваз ва адахъ галаз санал лезги чIалан учебникар туькIуьрнавай Салаудин Селимоваз, Акверди Рамалдановаз, Селимхан Мирзахановаз, Гьамидуллагь Мегьамедоваз, Нафисат Эседуллаевадиз махсусбур я. Гьа и алимри туькIуьрнавай учебникра агъадихъ галай фикирарни ава:

" Чи чIал иер, инсанрин жуьреба - жуьре гьиссер, яшайиш вири патарихъай къалуриз жедай алакьун авай чIал я... Ам чи халкьдин тарих, дамах, намус я. Ам хуьн, вилик тухун чи пак тир буржи я. "

" ...Лезги гаф амаз маса чIалан гафар кардик кутун тавун... япуз хуш тушир маса гаф ва я форма пайда жедай дуьшуьшарни арадай акъудун лазим я. "

Гьакъикъатда гьа икI хьун лазим я. Амма гьайиф хьи, учебникар туькIуьрзавайбурун, чIалакай илимдин эсерар кхьизвайбурун фикирар гьерекатрихъ галаз кьун тавунин нетижада чавай чи гафарин девлет лезги чIалан вичин мумкинвилерикай менфят къачуна гзафариз жезвач.

Гьеле 1990 йисуз Магьачкъалада кьиле фейи лезги кхьирагрин I-й кIватIалдал Муьзеффер Меликмамедова профессордивай жузунай:

" Ражидин муаллим, куьне 1989 йисуз басмадай акъуднавай "Лезги чIалан орфографиядин гафарган" са акьван бегьемди туш, ина гзафни - гзаф гафар, гьатта "лезги" гафни авач. Вучиз икI хьанвайди я? "

Профессорди лагьанай хьи, гьукуматди герек тир кьван чар ганач, гьавиляй са шумуд басмадин чар кьван материал чапдай акъудиз тахьана амукьна. Гила чна 40 - 50 йис алатайла къвезмай несилриз гьихьтин жаваб гун?

Гьатта табасаран чIалан орфографиядин гафарганда 11 800 гаф ава. Чи гафарганда гафарин кьадар 10 200 я. Гьавиляй чи тIвар-ван авай алим-кхьираг Гьаким Къурбана вичин "ЧIал халкьдин девлет я" макъалада профессор Р. Гьайдаровавай жузунай:

" Яраб лезги чIал гьа икьван кесиб я жал?" Гь.Къурбана лагъайвал, "милли чIаларин метлеб хкажзавай девирда ихьтин гафарган акъудун им бес чна чи дидед чIал гужуналди кесибарун тушни?! "

[12].

Мадни са мисал гьиз жеда. 1950 йисуз Магьачкъалада басмадай акъатай «Русско-лезгинский словарь» улубда 35 000 гаф ава. Амма вучиз ятIани адалай 16 йис гуьгьуьниз акъатай "Лезги чIаланни урус чIалан гафарган"да 28 000 гаф гьатнава. 7000 гаф тIимил! ИкI фейитIа, цIийи гафарганда гьич 10 000 гафни амукьдач. Гьа инал чи са алимдин гафар рикIел хкиз кIанзава. Гьеле цIуд йис идалай вилик педагогикадин илимрин кандидат Ш. Мирзоева кхьенай: "Чна тухвай чирна-жагъурунри къалурзава хьи, саки 40 % тербиядинни чирвилин дережа ахъайзавай лезги гафар халкьди кардик кутузвач, 65 % - див агакьна аялриз ва жегьилриз са кьадар гафарин мана эсиллагь чизвач. Нетижа гьихьтинди ятIа виридаз аквазва. Гьавиляй энгел тавуна алимри чпин "гаф лугьун" ва тербиядарри чIалаз дикъетдивди фикир гун лазим къвезва."

Урус чIалай кьабулай гафарин гьакъиндай садбуру дамахдалди лугьузва: "Исятда лезги чIала 1500 - далай виниз урус чIалай кьабулнавай гафар кардик ква."

Ахпа алимрин фикир ихьтин са месэладал желб хьана: “Урус гафар кьабулун, абурун гьисабдай девлетлу хьун лезги литературный чIал вилик финин дибдин рекьерикай сад я.” [13].

И кар патахъай Муьзеффер Меликмамедова икI лагьанай:

" Зун куь фикирдихъ галаз рази туш, гьуьрметлу алимар! Урус гафарин гьисабдай девлетлу хьун шартI ятIа, лезги литературадин чIал вилик тухун патал зегьмет чIугун тавуна, лезгийриз урус чIал теклифиз жеда. Чун масадал вил алай муьфтехурар туш. Лезги литературадин чIал чи чIалан вичин мумкинвилерикай менфят къачуна вилик тухвана кIанзавайди я, идавай - адавай гафар тарашуналди ваъ! Белки куьне алатай девирра чи чIалан кьилел атай къазаяр рикIелай алуднаватIа? Квез алай аямда чи литературадин чIала авай татугайвилер квехъ галаз алакъалу ятIа чир тахьана жеч. XX виш йисан сифте кьилера лезги литературадин чIал гуьнгуьна хутаз алахъай ксари вучиз ятIани ахцегь ва къуба нугъатрикай менфят къачунвач. Гьайиф хьи чи алимри лезги литературадин чIалан бинеда гьатнавай нугъатрикай хейлин михьиз амай ахцегь нугьат ва рахазвайбурун кьадар виридалайни гзаф тир къуба нугьат кваз кьунвач. Гьавиляй къе садбур чи литературадин чIал хайи нугъатрин гафарин гьисабдай ваъ, маса чIаларин гафарин гьисабдай девлетлу ийиз апахъзава. Ихьтин девлет низ герек я? "

Урус чIалай гафар кьабулун 1950 - 1960 - й йисарани дебда гьатнай ва а чIавуз идаз акси экъечIай чи къелемэгьлияр мадни гзаф хьанай. Анжах "Коммунист" (лезги чIалал) газетда чап хьайи са шумуд макъала рикIел хкин бес я: "Дидед чIал михьиз хуьн" (Къ. Къазиев "Коммунист", 1961 йисан 27 сентябрь), "ЧIал чIур тийин" (И. Мурадов, "Коммунист", 1962 йисан 23 декабрь), "ЧIал михьиз хуьн чи виридан буржи я" (Ш. Шабанов, "Коммунист", 1963 йисан 30 январь), "ЧIалан къанунрал амал ийин" (А. Гуьлмегьамедов, "Коммунист", 1968 йисан 8 август) ва мсб. Гьа инал лагьана кIанда хьи, эхиримжи йисара чи чIала маса чIаларай гафар къачун мадни деб гьатнава. Хайи чIал михьиз хуьз алахъзавай ксар урус ва маса чIаларай гафар къачунин акси туш. Амма а гафар гьар гьикI хьайитIани, герек яни, тушни фикирда кьун тавуна, акатайвал ваъ, анжах чара авачир дуьшуьшра къачуна кIванзавайди я. ЯтIани чи чIалал машгъул жезвайбурун арада гьелени и кардикай фагьум тийизвай ксар гзаф ава. Гьавиляй эхиримжи вахтара чи газетра ва журналра са игьтияжни авачиз, хайи чIалан гафар амаз маса чIаларай къачунвай хейлин гафар пайда хьанва. Месела: "неве" ("хтул"), "тая" ("марк"), "къузу" ("кIел"), "киши" ("кас"), "къаргъудали" ("гьажикIа"), "отряд" ("кIеретI"), "геройвал" ("кьегьалвал"), "остров" ("къурамат"), "главный" ("кьилин"), "къардаш" ("стха") ва мсб. Саки садбуру са нин ятIани тапшуругъдалди чи чIал гужуналди чIурзава. Гьайиф къведай кар ам я хьи, чпи учебникар туькIуьрзавай, чIалакай илимдин эсерар кхьизвай са бязи ксарини чIалан харчивилиз рехъ гузва.

Виш йисара тарашхъанривай кукIвариз тахьай лезги чIалар къе гьи йикъал атанва. Жаваб жагъурун патал будугъ, къирицI, хиналугь чIаларин лексикадиз вил вегьен. Алатай виш йисара, иллаки советрин девирда и чIаларин кьилел чIехи мусибатар атана. А чIаларин лексикада вишералди хайи гафар амукьнач, абурун чка маса чIаларин гафари кьуна. И кар къени давам жезва ва будугъ, къирицI, хинелугь чIалар аморф чIалариз элкъвез, къвердавай чпин диде чIал тир алпан чIалавай къакъатзава. XX виш йисарал къведалди лезги чIалавай вичин сихилдин вири чIалар генани мукьувай хуьз алакьнай. Вучиз лагьайтIа Къавкъаздин дегь ва чIехи чIаларикай тир лезги чIалакай региондин агьалийрини, гьакIни къунши халкьарин векилри гегьеншдиз менфят къачузвай. Бязи кирамри кхьизвайвал, гьеле XVIII вуш йисуз Лезгистандин агьалийрилай гьейри Дагьустандин са шумуд аялатдин - Акушадин, Дженгутендин, Къаракъайтагьдин, Кубачидин, Къазикъумухдин, Табасарандин агьалиярни лезги чIалалди рахазвай [14]. С. Броневскийди а чIавуз чапдай акъудай Къавкъаздин чилерин картадиз вил вегьейтIа, лезги чIалакай гьикьван чIехи чилерал менфят къачузвайтIа, мадни хъсандиз кьатIуниз жеда.

Тарихдин чешмейра къалурнавайвал лезги чIал гьеле XIV виш йисал къведалди Къавкъаздин лап чIехи, гьатта маса чIалар вичин къене цIурурзавай чIал тир. Гьавиляй туьркверин машгьур тарихдар, профессор Зеки Велиди Тогъана вичин «Уьмуми туьрк тарихдиз гьахьун» улубда кхьенай: "Чара чкайрай тир Гьезер ва Къипчах агьалийрикай вахтар алатунивай Дербентдинни Ширвандин арада уьмуьр гьалзавай чкадин агьалийрик акахьиз Лезги жезвай." [15].

Маса туьрк тарихдарди, Шерафеддин Ерела кхьенвай гафар рикIел хкин: "Лезгийри Дагъустанда анжах чеб хвенач, гьа са вахтунда чпин патарив гвай къуншиярни чпин арада цIурурдай алакьун къалурна. Ибурулай гъейри къе чеб амачир Албанарни Аланар, рагъэкъечIдай патай рагъакIидай патаз атай чIехи къуватрин амукьаяр, гьакIни Араб сердерри стратегиядин жигьетдай важибвал авайч чкайриз куьчарай Арабар гзаф зурба халкь тир Лезгийрик акахьна, чпин чIалар ва жуввал квадарна Лезгийриз элкъвена." (Sefafeddin Erel. Dadistan ve Dagistalilar. Istanbul 1961. ч. 17.).

Чи дегьвал, чи чIехивални къудратлувал эхиз тахьай са кьадар чIулав къуватри советрин девирда лезги халкьарикай хьиз, лезги чIаларикайни кьисас къахчуна. 1920 - 1952 - й йисара агьулриз мектебда лезги чIалалди тарсар гана. Гьавиляй абурувай чпин чIал хуьз хьана. Амма гуьгъуьнлай абур сад лагьай классдилай урус чIалалди кIелиз мажбурна. 1992 йисал къведалди, яни 40 йисуз и халкьдин чIала цIудралди асул агъул гафарин чкаяр урус гафари кьунва. Дидед чIалалди кIел - кхьин агьулриз анжах Совет гьукумат чкIайдалай гуьгъуьниз несиб хьана.

Лезги чIаларин группадик акатзавай арчи чIалаз гзафни-гзаф маса чIаларин гафар атанва. Абур авар ва урус чIаларалди кIелиз мажбурнава.

Рутул чIалан кьилелни чIехи мусибатар атана. 1952 йисал къведалди Совет гьукуматди рутулрив урус ва азербайжан чIаларалди кIелиз туна. 1952 йисалай лагьайтIа, мектебра тарсар анжах урус чIалалди гана. Дидед чIал рутулри 1993 йисалай чирзава.

ЦIахур чIал лап барбатI йикъал атана. 1954 йисалди цIахурри азербайжан чIалалди кIелна. 1954 йисалай абур урус чIалалди кIелиз мажбурна. ЦIахур чIалалди кхьинар 1991 йисуз арадиз атана ва гила юкьван мектебрин агъа синифра и чIални чирзава. ЯтIани и чIалаз мадни маса чIаларай гзаф гафар къвезва.

Табасаран чIалалди кIел-кхьин 1932 йисуз арадиз атанатIани, ада вишералди хайи гафар квадарна. Алай чIавуз и чIалан лексикада асул табасаран гафарихъ галаз санал лезги гафарини чIехи чка кьазва. Тарихдин вакъиаяр себеб яз Табасаран кьве чкадал пай хьайидалай гуьгьуьниз Кефер Табасарандин агьалияр кьвед лагьай чIал хьиз, азербайжан чIалакай менфят къачуз мажбур хьана. Кьибле Табасаранда табасаран ва лезги чIалар кьилин чIалар яз амукьна [16]. Советрин девирда гайи басрухар себеб яз Табасарандин Ерси, Зиль, Гьемейди, Мугъарты, Дарваг ва маса хуьрерин агьалияр ассимиляция хьана цIапариз элкъвена [17]. 1959 йисуз Табасаранда хьайи машгьур этнограф Л. Лаврова вичин "Этнография Кавказа" улубда гьахълу яз маса чIалари табасаран чIал арадай акъудзавайди къейд авунай. Амма лезги чIала табасаран чIалаз арадай акъатиз тунач. М .М. Ихилова кхьейвал, чпин диде чIал - лезги чIал хвеначиртIа, табасаранар мадни пара ассимиляция хьунухь мумкин тир. Лезги чIал абур патал къалхан хьана.

Гьайиф хьи, Азербайжанда лезги чIалавай маса лезги чIалар патал яргъалди къалхандин роль къугъваз хьанач. Вучиз лагьайтIа ина Совет гьукуматди лезги чIалаз мадни пара чуькьуьнвал гана. 1920 йисуз Нариман Нариманов кьиле аваз Азербайжандин Инкъилабдин Комитетди "I ва II дережадин мектебра чIалан тарсар гуникай" декрет кьабулна. 1931 - 1932 йисара 5 агьзурдав агакьна лезги аялри I - й классда дидед чIал чирзавай. Къвердавай лезги чIалалди кIелзавайбурун кьадар мадни пара хьанай. Лезги мектебриз са кьадар будугъ, гьапут, къирицI ва хинелугъви аяларни физвай. Гьа и карди абуруз дидед чIал хуьдай мумкинвал гузвай. Милли районар ва милли хуьруьнсоветар, дидед чIалалди газетар арадал атунихъ авсиятда лезги чIал мадни вилик физвай. Лезги чIалалди кхьинрикай чкадин идарайрани менфят къачузвай. Амма гьукуматдин кьиле авай бязи шовинистриз и крарикай хуш атанач. 1936 йисуз абуру мектебра лезгидалди кIел-кхьин къадагъа авуна. Гьа чIавалай Азербайжандин мектебра лезгидалди кIелзавай лезгийривай 250 манат, техникумра ва институтра кIелзавайбурувай 400 манат "лезгивилин пул" къачуз гатIунна. 1956 йисал къведалди кьиле тухвай и политика себеб яз цIуд агъзурралди лезгияр ассимиляция хьана цIапариз элкъвена. Эхирни Яру империядин чуькьуьнриз акси экъечIай халкьдин кьегьал рухвайри 60 - й йисара Забит Ризванов кьиле аваз "РикIин гаф" кIватIал арадиз гъана. И кIватIалди кьиле тухвай женг себеб яз юкьван мектебра цIийи кьилелай лезги чIалалди тарсар гуз гатIунна. Совет гьукумат чкIайдалай ва Азербайжан кьилди аслу тушир гьукумат хьайидалай гуьгъуьниз лезги чIал вилик тухун патал са кьадар мумкинвилер арадал атанатIани, а мумкинвилерикай авайвал менфят къачуз жезвач. Лезги хуьрерин анжах са паюна, 126 мектебда дидед чIалан тарсар гузва. Кадрияр ва маса такьатар агакьзавачирвиляй пара хуьрера дидед чIал чирзавач. Лезгийрихъ хайи чIал вилик тухун патал кьетIен такьатар тир радио, телевидение, аялар ва жегьилар патал газетар, журналар, институтра хайи чIалан муаллимар гьазурдай факультетар авач. Лезги чIалалди учебникар агакьзавач. Маса четинвилерни авачиз туш. И крар гуьнгуьна хтун патал гьукуматдин патай къайгьударвал герекзава. ТахьайтIа лезги чIал, будугъ, кьирицI ва хиналугь чIалар хьиз авайдалайни барбатI йикъал атана терг жеда. Алай чIавуз Азербайжанда 20 - далай виниз лезги хуьрер, цIапариз элкъвена дидед чIалалди рахазмач. Лезги чIаларин группадик акатзавай ергуьж чIал, цIап чIала чуькьвена арадай акъудунин себебдилай и мукьвара терг хьана.

Лезги чӀаларихъ галаз гекъигун[Дуьзар хъувун]

Нугъатар[Дуьзар хъувун]

Лезги чӀал пуд чӀехи — куьре, cамур ва къуба нугъатрикай ибарат я. Вичел атайла и нугъатар кьилди тир агъа нугъатриз ва гзаф кьадар чкадин рахунриз пай жезва. Литературадин чӀал гуьне нугъатдал бинеламиш хьанва.

Куьре нугъат[Дуьзар хъувун]

Куьре нугъат Дагъустандин СтӀал Сулейман, Кьурагь, Мегьарамдхуьруьн ва са кьадар Дербент ва Хив районра гегьеш я.

Куьре нугъат гуьгъуьнин агъа нугъатриз ва рахунриз пай жезва:

Самур нугъат[Дуьзар хъувун]

Самур нугъат Дагъустандин кьибле пата Ахцегь, Докъузпара ва гьакӀни, са кьадар Рутул, Мегьарамдхуьруьн ва Дербент районра ва Азербайжанда Дагъустандихъ галаз сергьятдин патав галай районрин са бязи хуьрера гегьеш я.

Къуба нугъат[Дуьзар хъувун]

Къуба нугъат Азербайжандин кефер пата, КцӀар, Къуба, са кьадар Хъачмаз ва Кьвепеле районра гегьеш я. И нугъат азербайжан чIалан къуватлу таъсирдик акатнава. Са бязи дуьшуьшра къуба патан лезгийрин чӀала авай цӀап гафарин кьадар акьван пара жезва хьи, дагъустандин лезгийри абур четин гъавурда акьазва. Къуба нугъатдин хуьрерин са бязи рахунар цӀап чӀала чуькьвена арадай акъудна терг хьунин кичӀевилик ква.

Вичин «Лезги чIалар: Илимдин макъалаяр ва очеркар» улубда Муьзеффер Меликмамедова лезги чIалан нугъатар чирна - жугъурунин нетижада ихьтин илимдин нетажидал къвезва: лезги чIалан къуба нугъат 3 агъа нугъатрикай ибарат я: къуба, кцIар ва хъимил - куьснет нугъатар. И нугъатралди рахазвай хуьрерин кьилди туькIуьрнавай сиягьрай аквазвайвал, къуба диалектдик 136, кцIар диалектдик 38, хъимил - куьснет диалектдик 13 хуьр акатзава.

Чирна - жагъурунрай къуба патан нугьатра чи литературадин чIала авачир, гьакIни маса чIаларай къачунвай гафарин чкадал кардик кутаз жедай вишералди лексемар авайди малум жезва. Къуба нугьатра гьалтзавай цIудралди тарарин, векьерин, цуькверин, хъчарин, гьайванрин, нуькIверин, чкайрин ва маса затIарин тIварар чи литературадин чIала гьатнавач ва абурун гзафбур азербайжан ва фарс гафари чуькьвена арадай акъудна. Гьавиляй кирамди лезги литературадин чIал мадни девлетлу авун патал къуба нугьатрин 500-дав агакьна гафар теклифзава.

Кхьинарни алфавит[Дуьзар хъувун]

Асул макъала: Лезги кхьинар

Девиррай девирриз лезги халкьдиз чеб муьтӀуьгъ авур чӀехи халкьарин таъсирдалди арадал къвезвай са шумуд алфавитарни кхьинар авай. Алпан гьукумат абад хьайи девирда лезги тайифайриз виридаз, абурук лезгиярни кваз, алпан алфавитдин кхьинар авай. Гуьгъуьнлай, арабрин халифатди Алпан дяведалди кьуна терг авуна ва анин халкьар гужуналди ислам диндиз элкъуьр авурдалай кьулухъ, лезгийриз араб чIалан алфавитдал бинеламиш хьанвай «ажам» алфавит туькӀуьрнавай. Амма араб алфавитда лезги чӀала авай вири ванер къалуриз жедай гьафар авачир. XIX виш йисуз, Урусатдин империяди Къавкъаз кьуна вичик кутурдалай кьулухъ, 1860 ийсуз зурба урус лингвист ва этнолог Услар Пётр Карловича, къавкъаздин маса халкьаризни хьиз (абхазриз, чеченриз, аварриз ва мсб.), лезгийриз кирилл гьарфаралди цӀийи алфавит туькӀуьрнавай. И алфавит туькӀуьруниз Услар Карловичаз Етим Эминани Зулфикъаров Къазанфара куьмек ганвай. ЦӀийи алфавитдал кхьенвай сифтени ситфе улуб Зулфикъаров Къазанфаран лезги халкьдин адетрикай, диде-бубадиз ва чӀехибуруз гьуьрмет авуникай, мугьман кьабулуникай ва маса месэлайрикай акьуллу эхтилатар, халкьдин мисалар ва махар авай «Куьредин жуз» улуб тир. И улубдихъ галаз халкь таниш авун патал къази Эмина Кьасумхуьрел округдин гьакимар, кавхаяр, алимар, муаллимар, фекьияр кӀватӀна мешвера тешкил авунай. Мешверада иштирак авурбурун чӀехи пайди араб элифба туна кӀелиз тежезвай цӀийи элифба кутунин кардал къати нарази тир.

А мешверада хьайи гуьжетарни эхтилатар Гьаким Къурбанан «Дили дуьньядин чирагъ» улубда хъсандаказ къалурнава:

" КӀелиз жезвачтӀа, адакай чна вучда?! — тӀебии суал гана Шихидхуьруьн имамди.
- Чна ам кӀелиз чирна кӀанда ман, стхаяр, — лагьана улубдин иесиди."

" Аджам кхьинар аваз-аваз, цӀийибур теснифунихъ вуч метлеб ава? — хабар кьуна КьепIиррин кавха Мислима.
- ЦӀийи гьарфар, цӀийи элифба чирун гьакьван регьят яни?
 — Араб гьарфаривай вири лезги ванер къалуриз жезвач, цӀийи гьарфаривай жезва, — лагьана Къазанфар-бегди. "

" Араб элифба аваз-аваз, цӀийиди акъудунихъ са метлебни авач! — гьарайна сада.
- Пак Къуръандин гьарфар анихъ туна, чаз урусрин ни галай са затӀни герек туш!"

Межлис чӀур жезвайди акурла вилик Эмин эфенди экъечӀна, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена, агъайнидаказ рахана:

" Гьуьрметлубур! Чун алпанар тӀвар алай са чӀехи мемлекат тир. Чахъ чи хсуси элифба, кӀелун-кхьин, улубар авай тир… Абур, арабар атайла, чавай яваш — яваш квахьна… Эрменийрихъ, гуржийрихъ… чпин кӀелунар-кхьинар ама… Чун гила жуван элифба авай медени халкьарин жергеда хьайитӀа пис яни? Ваъ. За фикирзава: и цӀийи улуб зурба ивир, кьери имарат я; чаз Къазанфар-бегдин улуб, ада туькӀуьрнавай жуз герек я; ам акъудна хъсан кар хьана. Ихьтин ивир теснифнавай илимдар инсан пара кьадар сагърай."

Гуьгъуьнлай, 1928 йисуз лезги чӀалаз латин гьарфарал бине кьунвай цӀийи алфавит туькӀуьрнавай, амма чкадив такьунвайвиляй 1938 йисалай къедалди куьре нугъатдин гуьней нугъатдал бине кутунвай кирилл алфавит цӀийи кьиляй гуьнгуьна хутунвай.

А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь Д д Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Кь кь
КӀ кӀ Л л М м Н н О о П п ПӀ пӀ Р р
С с Т т ТӀ тӀ У у Уь уь Ф ф Х х Хъ хъ
Хь хь Ц ц ЦӀ цӀ Ч ч ЧӀ чӀ Ш ш Щ щ Ъ ъ
Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я
  • Щ гьарф анжах урус чӀалай атанвай гафар кхьидайла кардик кутазвайди я, амам сивяй акъудайла Ш хьиз лугьузвайди я
  • Ё гьарф литературадин чӀала анжах ёъ гафуна гьалтзава.
  • Ы гьаф фад — фад нугъатрин чӀалара гьалтзава.
  • Ь гьарф гь, хь, уь, кь хьтин дифтонгар къалурун патал кардик кутазвайди я, ва лезги чӀала хъуьтуьл фонемаяр авачирвиляй гьатта чара чӀаларай къачур гафара хъуьтуьлвилин лишан галатзава, месела: автомобил, мултфилм.

Лингвистикадин характеристика[Дуьзар хъувун]

Фонетикани фонология[Дуьзар хъувун]

Ахъа тушир ванерин таблица

  КкIай ванер Аффрикатар Спирантар Сонорар
ПIузаррин б п пп пI  ф  м в
Сарарин д т тт тI ц цц цI з с н
Лабиал тв ттв тIв ццв цIв зв са
Альвеолярн ч чч чI л р
Лабиал чIв
Мецин юкьвал галай ванер й
Мецин кьулухъ галай ванер г к кк кl хь
Лабиал гв кв ккв кIв
Увулярар хъ къ кь гъ х
Лабиал хъв къв кьв гъв хв
Ларингалар ъ гь х

Ахъа ванерин таблица

Вини и уь  у
Юкьван э
Агъа а

Морфология[Дуьзар хъувун]

Гьисабдин тIварар[Дуьзар хъувун]

Гьисабдин тIварарик гуьгъуьнин категорияяр акатзава: а) кьадардинбур, б) къайдадинбур, в) дробдинбур, г) сефердинбур, д) пайдайбур, е) кIватIдайбур.

  • Кьадардин гьисабдин тIварар: “сад”, “кьвед”, “пуд”, “кьуд”, “вад”, “ругуд”, “ирид”, “муьжуьд”, “кIуьд”, “цIуд”, “къад”, “яхцIур”, “виш”, “агъзур”.

11 - ай 19 - дал кьван гьисабдин тIварар “цIу”- кIус гилигунивди арадал къвезва: “цIусад”, “цIикьвед”, “цIипуд” ва мсб.

Месела, француз чIала хьиз, лезги чIалани цIудар къалурун патал асул гьисабдалди къадрин (вигезимал) системадикай менфят къачузвайди я: къанни цIуд (30), пудкъад (60), пудкъанни цIуд (70), кьудкъад (80), кьудкъанни цIуд (90).

Субстанцивация хьайила гьисабдин тIварар падежриз дегиш жезва: асул п. “кьуд”, гз. кьадар “кьудбур” / “кьудар”, актив п. “кьуда” / “кьудбуру” / “кьудри”, талукь. п. “кьудан” / “кьудбурун” / “кьудрин”, гунуг. п. “кьудаз” / “кьудбуруз” / “кьудриз”.

Существительный тайин авурла, гьисабдин тIвар адак дегиш тежер формада гилиг жезва: “вад руш”, “вад рушаз”, “вад рушариз”.

Са шумуд паярикай туькIуьр хьанвай гьисабдин тIварар падежриз дегиш хьайила, абурун эхиримжи пай масакIа жезва: “цIувад”“цIувадаз”“цIувадриз”“цIувадбурун”.

  • Къайдадин гьисабдин тIварар: “вад лагьай”, “вишни кьудкъанни цIуд лагьай” ва мсб.

Числойрихъ “- лагьай” кIус гилигунивди арадал къвезвай къайдадин гьисабдин тIварари, затIар гьисабайла абурун къайда, сад-садан гуьгъуьнлай галай-галайвал къалурзава.

  • Дробдин гьисабдин тIварар: “муьжуьдай сад”, “пудай кьвед”, “цIудай пуд” ва мсб.
  • Сефердин гьисабдин тIварар: “пудра”, “цIудра”, “вишра” ва мсб.

Числойрихъ “- ра” кIус гилигунивди арадал къвезвай сефердин гьисабдин тIварари, вакъиайрин тикрар хьунин кьадар къалурзава.

  • Пайдай гьисабдин тIварар: “сад-сад”, “пуд-пуд” ва мсб.
  • КIватIдай гьисабдин тIварар: “кьвед-ни”, “пуд-ни”, “вад-ни”, “цIуд-ни” ва мсб.

ТIварцIин эвез[Дуьзар хъувун]

ТIварцIин эвезар гуьгъуьнин категорияриз пай жезва: а) кьилдин; б) элкъведай; в) къалурдай; г) суалдин; д) тайинарзавай; е) тайин тахьанвай ; ж) инкарвилин:

  • Кьилдин тIварцIин эвезар: “зун”, “вун”, “чун”, “куьн”, “ам” / “им”, “абур” / “ибур”. I ва II сифетрин тIварцIин эвезар падежриз дегиш хьайила, кьетIен тегьердалди актив ва талукьвилин падежар арадал гъизва. Амай падежар стандарт тир тегьердалди, яни гунугин падежда гайи дибдикай арадал къвезва.

I, II ва III сифетрин тIварцIин эвезрин падежриз дегиш хьун:

I, II сифетрин тIварцIин эвезрин падежриз дегиш хьун:
Асул п. зун вун чун куьн
Актив п. за вуна чна куьне
Талукь. п. зи ви чи куь
Гунугин заз ваз чаз квез
Лок. 1 п. зав
III сифетрин тIварцIин эвезрин падежриз дегиш хьун:
Асул п. им ибур ам абур
Актив п. ибуру ада абуру
Талукь. п. ибурун адан абурун
Гунугин ибуруз адаз абуруз
Лок. 1 п. идав
  • Элкъведай тIварцIин эвезар: “жув”, (I ва II сифетра) → актив. п. “жува”; “вич” (анжах III сифетдиз талукь я) → актив. п. “вичи”; “чеб” → актив. п. “чпи”.
  • Къалурдай тIварцIин эвезар: “и”, “а”, “aтIa”, “гьа”, “агъа”, “вини”.
  • Суалдин тIварцIин эвезар: “вуж”, “вуч”, “гьи”, “шумуд”. Сифте кьве тIварцIин эвезриз, гуьгъуьнлай маса падежрин формаяр арадал гъизвай, супплетив кирсеба дибар ава: “вуж” → актив. п “ни”, “вуч” → актив. п. “куь”,
  • Тайинарзавай тIварцIин эвезар: “вири”, “гьар”. И тIварцIин эвезар къалурдай тIварцIин эвезар хьиз падержиз дегиш жезва.
  • Тайин тахьанвай тIварцIин эвезар: “маса”, “муькуь”, “флан”, “са”, “бязи”. И тIварцIин эвезарни къалурдай тIварцIин эвезар хьиз падержиз дегиш жезва.
  • Инкарвилин тIварцIин эвезар: “- ни” кIус гилиг хьунивди арадал къвезвайди я, месела: “садни”, “касни”, “затIни”.

Глагол[Дуьзар хъувун]

Синтаксис[Дуьзар хъувун]

ЦӀарафайрин туькӀуьрун[Дуьзар хъувун]

Пунктуация[Дуьзар хъувун]

Лексика[Дуьзар хъувун]

Лезги чIалан лексика, сифте нубатда, дегь лезги чIалай (алпан чIалай, дегь дагъустандин чIаларай) виниз акъатзавай диб-чIалан гафарикай ва вич лезги чIалан тарихдин къене арадал атанай цIийи гафарикай ибарат я. Кьведлагьай нубатда, лезги чIалан лексикада тIимил тушир чIук маса чIаларай атанвай гафарал къвезва. Лексикадин вилик фин гзафни-гзаф вич лезги чIалан гафар туькIуьрунин потенциалдин куьмекдалди кьиле физва. ГьакI, глаголдин лексикада цIийи гафар превербрикай менфят къачунин нетижада арадал къвезва, месела: атун > аватун, агатун > акъатун, къакъатун > кватун, галатун > алатун ва мсб.

Лезги чIала манайрин чIехи пай фразеологизмрин куьмекдалди лугьузвайди я, месела: “кьил чIугун (садан патав фин), “ацIай гъилелди” (паяр гваз/ агалкьунар гваз), “мез сивяй аватун” (несигьат гуникай галат хьун), “кьуд кIарабни хам хьун” (пара яхун хьун) ва мсб.

Полисемиядин (яни гзаф манавилин) гьалар гегьеншдиз гьалтзава, месела: “кьил” — бедендин пай, акьул, инсан, кьадар гьисабдай алцум, са вуч ятIани гатIум жезвай чка, техилдин (мухан, къуьлуьн) тварар жедай пай, хуьрек гьазурдай алатрин къалпагъ, гьукуматдин, республикадин, шегьердин, хуьруьн кьиле авайди, сефер, са вуч ятIани куьтягь жезвай чка ва маса манаяр.

Лезги чIала омонимиядин асул жуьре, литературадин чIала семантикадинни фонетикадин дегишвилерин ва къецепатан чIаларай гафар атунин нетижада арадал къвезвай лексикадин омонимия я. Лексикадин омонимар тIварцIин лексикада гьалтзавай хьиз, глаголдин лексикадани гьалтзава, мес: “гъед” гафуни цава авай гъед ва це жедай гьайван манаяр гузва, “атIун” — чил атIун (эгъуьн), нек атIун, “кьун” — гъилив са затI кьун, суван гьайван, ва мсб.

Идахъ галаз чIалан лексикада, литературадин чIал мадни девлетлу ийизвай, амма чIалан сифтегьан къамат чIурзавай синонимрин кьадар пара жезва. Гьайиф къведай кар ам я хьи, лезги чIала синонимрин кьадар, тек са нугъатрин гафарин куьмекдалди ваъ, къеце патан чIаларай атай гафарин куьмекдалди вилик физва. И жуьре процессри чIал мадни “кьацIурзава”. Месела: “кечирмишун” (азерб.) ~ “акъудун” (лезг.), “алдатмишун” (азерб.) ~ “алцурарун” (лезг.), “еринда” (азерб.) ~ “чкадал” (лезг.), “къан” (азерб.) ~ “иви” (лезг.), “юмшагъ” (азерб.) ~ “хъуьтуьл” (лезг.), “герек” (азерб.) ~ “лазим” (араб.), “сечкияр” (азерб.) ~ “кхягъунар” (лезг.); пуд члендин жергеяр: “буйругъ” (азерб.) ~ “эмир” (араб.) ~ “приказ” (урус.), “яратмишун” (азерб.) ~ “туькIуьрун” (лезг.) ~ “теснифун” (араб.); кьуд члендин жергеяр: “эл” (азерб.) ~ “жемят” (араб.) ~ “халкь” (араб.) ~ “махлукь” (араб.); вад члендин жергеяр: “истемишун” (азерб.) ~ “тIалабун” (араб.) ~ “тавакъу авун” (араб.) ~ “минет авун” (лезг.) ~ “ялварун” (азерб.) ва мсб.

Чара чIаларай атанвай гафар[Дуьзар хъувун]

Аквадай гьаларай, цIуру тарихда (мумкин я, Алпандин девирдал аватун) эрмени ва лезги халкьдин кьадар-кьисмет сад хьана, нетижада лезги чIала эрмени чIалай къачунвай гафарин ва гьакIни морфологиядин такьатрин кьадар гзаф я. Мисал яз къачуртIа, “къвал” (бедендин пай), “эчIел”, “син”, “тIарих”, “мих”, “цIиртI”, пицI — эрмени чIалай атанвайбур я. [18] Лезги чIала умуми алпандин гафарни дуьздал акъатнава. Амма и рекьяй алимри чи чIалан лексика гьеле хъсандаказ чирна-жагъурнавач. Месела, мукIратI гаф эрмени чIалал (эрм. մկրատ - мкрат), гуржи чIалал (гурж. მაკრატელი - макратели) я. Малум тирвал, эрмени чIални гуржи чIал, виликан Алпандихъ галаз са сергьятра авай ЧIехи Армениядинни Ибериядин гьукуматрин чIалар тир.

Фарс чIалай атанвай гафар[Дуьзар хъувун]

Тарихдин къене, муькуьбурув гекъигайла гъвечIи, лезги халкь зурба халкьарин гъилик са шумудра акатзава. Алпан гьукумат чкIайдалай кьулухъ, арабар къведалди, III виш йисалай VII виш йисал кьван лезги халкьар фарсарин (сасанидрин, скифрин, сефевидрин) нуфусдик акатзава. А девирда лезги чIалаз, бинедин лезги гафар чуькьвена арадай акъудна, зурба кьадарда фарс ва юкьван девирдин фарс гафар акатзава. Идан кьилин себебар а девирда Дагъустандинни Ширвандин экономикадинни - культурадин мукьва алакъаяр ва ХIV - ХVI виш йисара Надир шагьан Кьибле Дагъустандиз дяведин финарни вигьинар тир.

Вири санлай къачурла хронологиядин къайдадал гьалтайла, лезги чIала авай фарс гафар (иранизмаяр) гуьгъуьнин хилериз пай жезва:

  • скифрин девирда къачур гафар
  • пехлевийрин девирда лезги чIалаз атай гафар (юкьван девирдин фарс гафар)
  • вич фарс чIалай къачур гафар
  • тат чIалай къачур гафар

Лезги чIала аваз иранизмаяр гуьгъуьнин лексикадинни-темайрин групайриз пай жезва:

  • Гьайванринни нуькIверин тIварар: “билбил”, “гамиш”, “мурдар”, “жанавур”, “пеленг” ва мсб.
  • Набататрин тIварар: “келем”, “тум”, “бадамжан”, “газар”, “чугъундур”, “тар”, “шабалт”, “гуьл” (цуьк), “турп” (клампI), “мейва”, “анар” ва мсб.
  • Пешейрин, ксарин, къуллугърин тIварар: “ашпаз” (тIуьнар гьазурзавай кас), “чубан”, “шагь”, “душман”, “заргар” (ювелир), “гада”, “дуст”, “бахтавар”, “мирзе”, “муьфтехур”, “хашпара”, “хашперест”, “савдагар”, “лежбер”, “кваса”, “паяц”, “гачал” / “качал”, “кент-худа” (хуьруьн кавха) ва мсб.
  • Инсандин бедендин патарин тIварар: “гардан”, “чене”, “дабан”, “жигерар” (тухул) ва мсб.
  • Дараматрин, хуьруьн майишатрин терминология: “айван”, “пенжер” (дакIар), “багъ”, “шегьер”, “куьче”, “базар” ва мсб.
  • Парталрин, кIвалин затIарин, алатрин тIварар: “дасмал”, “шалвар” (вахчагар), “кисе”, “парча”, “кетен”, “махпур”, “магьут”, “чит”, “чирагъ”, “чирагъпа”, “ранда”, “дезге”, “челег” (чамчах), “хекендаз”, “байбут” (чукIулдин журе), “гьевенг” (кIвачин пад), “абугерден”, “дегьре”, “десте” (кIунчI, кIеретI), “кепкир”, “леген”, “луьле”, “чарх” (дапур), “ранг”, “тахта” (кьул), “шуьше”, “чешмегар” (вилегар), “шуьшебенд”, “гуьрз” (тур), “кемен” (балкIанар кьадай кьилихъ гьалкъа галай яргъи цIил), “терез” ва мсб.
  • Недай продуктрин, дарманрин тIварар: “хуьрек”, “кабаб” (шишер), “маст” (хкяйнек), “бейгьуш”, “тенбек” ва мсб.
  • Абстракт манаяр къалурзавай гафар: “тамаша”, “савда”, “намус”, “рафтар”, “куьмек”, “бахт”, “женг”, “чара”, “шагьадатнама”, “барбатI хьун”, “барбатIун” ва мсб.
  • Ери, сифет къалурзавай гафар: “абад”, “аби” (цаву ранг), “азад”, “ашкара”, “асант” (регьят), “багьа”, “бейхабар” (хабар авачиз), “бейкар” (кар авачиз), “бейгьал” (гьал авачиз), “баябан” (инсанар авачир ичIи гегьенш чилер), “бейтереф” (нейтралка), “бейчара” (чара авачиз), “гумрагь”, “назик”, “напак” (пак тушир), “нарази” (рази тушир), “надинж” (женжел, секин тушир), “намерд” (мерд тушир), “нахуш” (хуш тушир), “пашман”, “перишан”, “лал”, “пияда” (яхди фидайди), “рази”, “мерд”, “хуш”, “хушбахт”, “шад” ва мсб.
  • Мифологиядин лексика: “аждагьан”, “дев”, “абукевсер”, “абулейсан” (гатфарин мублагъ марф) ва мсб.
  • ТIебиатдин затIаринни вакъиайрин тIварар: “дере” (кIам, дугун), кагьраба, “тепе” (кIунтI) ва мсб.
  • Къуллугъдин гафар: “эгер”, “гагь..., гагь”, “гуя” (на лугьуди), “гьич” ва мсб.

Исятда лезги чIала, гьар юкъуз менфят къачузвай чIехи метлеб авай 600-лай пара фарс гафар ава [19].

Араб чIалай атанвай гафар[Дуьзар хъувун]

Алай чIавуз араб чIалан лезги чIалан лексикадиз арада масад авачир таъсир авач. ЯтIани, лезгийринни цIапарин къуншивилин нетижада азербайжан чIалай лезги чIалак эхиримжи вахтарал кьван давам хьайи араб гафарин акатун фикирда такьун виже къведач. Идан нетижада, эхиримжидан куьмекдалди, азербайжан чIала авай араб гафарин гзафни-гзаф пай лезги чIала кьабулна, иллаки кьиблепатан лезгийрин нугъатри.

Араб гафарин тематикадин классификациядиз вил вегьейтIа, араб чIалан аквадай таъсир диндин, жемиятдинни-политикадин ва эдебдинни-марифатдин терминологияда, яни абстракт манайрин лексикадин сферада малум жезва.

Лезги чIала авай арабизмар гуьгъуьнин лексикадинни-темайрин групайриз пай жезва:

  • Диндин манаяр къалурзавай гафар: Аллагь (Гъуц), “туба” (кьин хиве кьун, тахсир хиве кьуна гъил къачун тIалабун), дин, мезгьеб, “руьгь”, “иман”, имам, ислам, “ибадат”, “зикир”, “дуьа”, азан, тазият, сажда, зиярат, закат”, “жегьеннем”, “женнет”, “малаик”, “азраил”, “эхират”, “эхирэаман”, “жин”, “шайтIан, “шариат”, “малла” (фекьи), “къази”, “сухта”, “медреса”, “къурбанд”, “мевлид”, “суваб”, “никягь”, “тIалакь” (пабни гъуьл яз санал уьмуьр гьалзавайбурун шариатдин къанунралди чара хьун), “суьннет”, “садакьа”, “игьсан”, “шукур”, “жаназа” ва мсб.
  • Абстракт манаяр къалурзавай гафар: “шей” (затI), “къанун”, “гьал”, “азар” (начагъвал), “азият”, “жигьет”, “хесет” (тIул, къилих), “хата”, “хабар”, “дуьнья”, “делил”, “макьсад”, “къаст”, “зулумат”, “гьис/гьисс”, “зайиф”, “иштагь”, “берекат”, “жем” (вири санлай), “гьахъ”, “гьакъикъат, “везифа”, “весият”, “веси”, “эхир”, “кьадар-кьисмет”, “жаваб”, “жинс”, “завал” (кьиникь, мусибат), “хажалат”, “зарар”, “зарафат”, “мана”, “шартI”, “себеб, “ишара”, “хийир”, “менфят”, “акьул”, “темягь”, “субут”, “сефер”, “къайда”, “къамат”, “къуват”, “гьилпе” (амалдарвал), “тафават”, “икьрар”, “алакъа”, “амал”, “уьмуьр”, “гьарарат”, “ашкъ/ашкъи”, “муьгьтеж”, “игьтияж”, “игьтият”, “муьгьуьббат”, “муьгьлет”, “таъсир”, “тахсир”, “хиял”, “икрагь”, “инкар”, “низам”, “нур” (экв), “нубат”, “нукьсан”, “тежриба”, “зерре”, “зиллет”, “зегьмет”, “хелвет”, “гьерекат”, “гьевес”, “тешвиш”, “девлет”, “вахт”, “вяде”, “заман”, “аям”, “девран”, “сят”, “тарих”, “мажал”, “даим” ва мсб.
  • Эдебдин манаяр къалурзавай гафар: “эдеб”, “майил”, “такабур”, “ахлакь”, “тариф”, “тахсир”, “сир”, “жуьрэт” (викIегьвал), “адалат”, “гьуьрмет”, “мергьемет”, “хатур”, “гьарам”, “гьунар”, “сабур”, “гьая”, “айиб”, “ихтибар”, “инсаф”, “вафа” ва мсб.
  • Инсанрин сад-садахъ галаз алакъаяр къалурзавай гафар, жемиятдинни-политикадин ва экономикадин терминар: “жемят”, “гьукумат”, “гьуьжет”, “мезлум”, “бягьс” (эхтилат, веревирд), “межлис”, “тешкилат”, “адет”, “халкь”, “эмир”, “тIалаб”, “жерме” (штраф), “хазина”, “харж”, “ватан”, “есир”, “идара”, “теклиф”, “гьуьрият” (азадвал), “мубарак”, “жигьиз (ар)” (чамра свас це лагьайла, адаз тухудай пек-партал), “ихтияр”, “дяве”, “иттифакь”, “истисмар” (эксплуатация), “майишат”, “няне” (лянет), “мулк”, “ирс”, “имтигьан” (экзамен), “миллет”, “инсаният”, “сенят”, “сергьят”, “жаза”, “хиянат”, “ихтилат”, “арза”, “шикаят”, “ижара” (аренда), “аманат”, “векил”, “шагьид”, “жасус”, “замин”, “шерик” (амадаг), “жанаби”, “агьали”, “жаллатI”, “даллал”, “жерягь”, “сарраф” (къимет авай къванерин, къашарин багьавал тайинарзавай ва абур дегишарзавай кас) ва мсб.
  • Харусенятдин, илимдин, чирвилерин лексика: : “тарс”, “элифар”, “илим”, “мектеб”, “савад”, “гьисаб”, “ктаб” (улуб), “шаир” (зари), “шиир”, “синиф” (класс), “жилд” (улубдин, журналдин, дафтардин чарар хуьн патал абурал акьалждай чин), “алим”, “гьарф”, “шикил”, “муаллим”, “эсер”, “эдебият” (литература), “таржума”, “марифат”, “хатI” ва мсб.
  • Еридин лишанар къалурзавай гафар: “жегьил”, “асул”, “жизви”, “тайин”, “секин” (лас), “зид”, “ислягь”, “язух”, “эмин”, “ажайиб”, “магьрум”, “хсуси”, “магьир”, “зайиф”, “харапI” (чIуру), “милайим” (хъуьтуьл), “къариба” (са жуьрединди), “залум”, “малум”, “тажуб”, “мумкин”, “мягькем”, “сефигь” (кIамай), “ахмакь” (кIамай), “абдал” (кьилиз эсер янавайди, кIмаш), “азиз”, “табий” (муьтIуьгъ хьанвайди), “тамам” ва мсб.
  • Парталрин, кIвалин затIарин, алатрин тIварар: “аба” (халат), “жибин”, “суфра”, “запун”, “сят”, “таж”, “кьефес”, “куьсри” (гъвечIи стул) ва мсб.
  • Гьайванринни набататрин алемдин тIварар: “штил”, “магьсулар”, “маймун”, “тIавус” (нуькI), “гьашарат”, “гьайван”, “фил” ва мсб.
  • Дараматрин ва абурун паярин тIварар: “мертеба” (гьава), “имарат” (дарамат), “минара”, “гьамам”, “бине”, “харапIа” ва мсб.
  • Мукьвавилин терминар: “ими”, “эме”, “хала”, “халу” ва мсб.
  • Маса гафар: “инсан”, “итим”, “жасад” (беден, чан ала затI), “зегьер” (агъу), “верем” (туберкулез), “зибил”, “дава” (дарман, чара) ва мсб.

Вахт алатдалай араб гафар лезги чIалан рандадикай хкатна адан къайдайрив кьурвал дегиш жезва. Гьавиляй, лезги чIала авай араб гафар бинедин араб гафарилай фонетикадинни-морфологиядин жигьетдай тафаватлу я. Месела: араб. гамалезги. къамат, араб. га’идалезги. къйда, араб. гисмалезги. кьисмет

Исятда лезги чIала, гьар юкъуз менфят къачузвай чIехи метлеб авай 900 кьван араб гафар ава [19].

Туьрк ва азербайжан чIаларай атанвай гафар[Дуьзар хъувун]

1930 йисуз Кьибле Дагъустанда урус чIал виниз жедалди, лезги халкьарик акатзавай халкьар (агъулар, лезгияр, табасаранар, цIахурар ва мсб.) сад-садахъ галаз азербайжан чIалал рахазвай. А чIавуз азербайжан чIал, гила урус чIал хьиз, гьукуматдин чIал хьиз физвай. Мектебра тарсар туьрк чIалал тухузвай. Лезги чIалак пара кьадарда туьркни азербайжан гафар акатуниз чIехи роль лезгийри чпи къугъванвай. ГьакI, Етим Эмин, СтIал Сулейман, Гьасан Алкьвадари хьтин чIехи зарийри ва алимри чпин эсерар азербайжан чIалал теснифзавай. Мисал яз, Гьасан Алкьвадаридин Дагъустандин тарихдикай виридалайни зурба метлеб авай «Асари Дагестан» (Дагъустандин эсер) улуб ада азербайжан чIалал кхьенвай. Гуьгъуьнлай адан хци и улуб урус чIалаз элкъуьрнавай. И жуьре факторринни лезги ва азербайжан халкьарин тарихдин къене ва гилан аямдани сад-садахъ галаз кIеви алакъайра хьунин себебдалди лезги чIала, иллаки къуба патан лезгийрин нугъатра, азербайжан гафар югъкъандавай гзаф жезва. Туьркни азербайжан гафарин саки виридаз бинедин лезги гафарин аналогар авайтIани, лезги газетра, телевидениеда ва массайрин алакъадин такьатра кирамри лезги гафарилай азербайжан гафарикай менфят къачуниз винивал гузва. И карди чи чIалан гьакIани нагьакьан гьалар мадни усаларзава ва чпин чIал михьунал рикI алай халкьарин вилик русвагьарзава.

Азербайжанда уьмуьр гьалзавай лезгийрин чIала авай азербайжан гафарин кьадар критик дережадив агакьзава. И тегьерда цIудралди лезги хуьрер терг хьана азербайжан хуьрериз элкъвенва. Гьатта гила ахьтин хуьрерин жегьил эгьлийри чеб са мус ятIа лезгияр тирди кьатIузвач. Мисал яз, и тегьерда вири тат халкь саки тамамдаказ терг хьана.

Лезги чIала авай туьркизмар тематикадин жигьетдай гуьгъуьнин групайриз пай жезва: [20]

  • Инсандин бедендин патарин ва начагъвилерин тIварар: “кьашкьа” (гьайвандин пелел жедай лацIу тIехв), “дамар” (хъиртиш), “къаралту” (силуэт), “дабан” (тIегь - яркIи нугъатдин Агъа-ЦIинитI хуьруьн рахун), “далу”, “жендек”, “буй”, “буй-бухах”, “къалчах” (яцIу як), “дабакь” (маларин сивер акъатдай, кIвачерал хирер жедай азар), “дамах” (балкIандин азар), “саралух” (азар) ва мсб.
  • Мукьвавални инсанар къалурзавай терминар: “агъа”, “агъсакъал”, “езне”, “къари”, “къужа”, “къунши”, “юлдаш”, “чекмечи”, “къулугъчи”, “бала” (аял), “бег” ва мсб.
  • Парталрин, кIвалин затIарин, музыкадинни зегьметдин алатрин, яракьрин тIварар: “бушкъаб” (ичIи къаб), “суьзек” (кепкир, куьзек), “тава” (ягълав), “чанахъ” (хвах), “къалпагъ”, “багълама” (тIвал, алчударна кIватIнавай затIар), “гуьзгуь”, “уьтуь”, “къамчи” (балкIан гьалун патал малдин хамунин цIил куьруь тIвалунихъ акална раснавай затI), “терлик” (пурарин лит), “тапанчи” (револьвер), “чахмах”, “чекме”, “ягълух”, “дуьшлуьк”, “агъ” (лаз), “дуьгме” (ккам - ахцегь нугъат) ва мсб.
  • КIвалин ва чIуран гьайванринни нуькIверин тIварар, малдарвилихъ галаз галкIанвай лексика: “айгъур” (хварарихъ фир яшарив агакьнавай эркек балкIан), “тай” (балкIандин (хваран) бала, тайлункI), “дана” (кьерех - ахцегь нугъатдин Чепер хуьруьн рахун), “бугъа” (эркек жегьил гамиш), “суьруь” (геллегь, мес. хперин), “алабаш” (кьил лацу кицI), аслан, чалагъан, “дурна”, “къузгъун” (кIвагъ, тIегъерхъан), “къирхаягъ” (сороконожка) ва мсб.
  • Недай продуктрин тIварар: “суьзме”, “дулма”, “къатух” (маст, хкяйнек), “къаймах” (некIедин чар), “къайгъанах” (атIай кака), “дулдурма” ва мсб.
  • Набататрин ва абурун паярин, емишрин, салан мейвайрин тIварар: “къарагъаж”, “сарубугъда” (къуьлуьн жуьредин тIвар), “гьажибугъда” (гьажикIа, хархар), “алуча”, “къабах” (буран), “явшан” (рекьекьул) ва мсб.
  • Дараматрин, хуьруьн майишатрин терминология: “бахча” (сал), “къазма” (дехме), “алачух”, “къуй”, “къишлах” (хъуьтIуьн чIур), “яйлах” (гатун чIур), “утагъ” ва мсб.
  • ТIебиатдин затIаринни вакъиайрин тIварар: “къуза” (сувун кефер пад), “гуьне” (сувун ракъинин пад), “чуьл”, “уьлкве”, “кьурагь”, “дагъ” (сув), “аяз”, “къизил”, “кьуркьушум”, “къум” ва мсб.
  • Абстракт манаяр къалурзавай гафар: “дуланажах”, “уьлчме” (алцум), “ара”, “бажарах” (алакьун), “гележег” (къвезмай вахт), “буйругъ” (эмир), “тапшуругъ”, “гуж” (къуват), “ажугъ” (хъел, пехъивал) ва мсб.
  • Сифетарни наречиеяр: “азгъун” (къаних, мискьи, шкьакь), “ачух” (ахъа), “бул” (ацIай), “буш” (ичIи), “къалин”, “къулай” (регьят, кутугай), “чиг” (ицIи, мес. як), “яваш” (аста), “уртах”, “ажуз” (зайиф, куьмек авачирди), “ал” (яру), “гужлу” (къуватлу, къати, кIеви), “къанажагъсуз” (кьатIунар авачирди) ва мсб.
  • Наречиеярни къуллугъдин гафар: “ара-бир”, “башуьсте”, “буюр” ва мсб.

Глаголар, асул гьисабдалди, абурук -миш куьтягьун гилиг хьуналди кьабул жезвайди я.

  • Глаголар: “дадмишун” (тIямдиз килигун), “яшамишун” (уьмуьр гьалун), “башламишун” (эгечIун, гатIумун), “тапшурмишун”, “къатламишун” (эхун), “алдатмишун” (тапарарун, алцурарун), “буюрмишун”, “гуьзетмишун”/ “гуьзлемишун” (къуба нугъат) (вили хуьн, вил алаз акъвазун), “къазанмишун”, “ишлемишун” (кардик кутун, менфят къачун), “басмишун” (чуькьуьн), “ахтармишун” (жагъурун, чирна - жагъурун), “артмишун” (гзафарун) ва мсб.
Урус чIалай атанвай гафар[Дуьзар хъувун]

Гьеле 1917 йисал кьван лезги чIалак урус чIалан гафар акатзавай [21]. Алай чIавуз лезги чIал урус чIалан зурба, къуватлу таъсирдик ква. Лезги чIалан лексикадин вири къатарин къенез гьахьнавай урус ва интернационал (инглис, француз ва маса) чIаларин гафар гуьгъуьнин къатара иллаки бул къалурнава [22]:

  • Кеспиятдинни хуьруьн майишатдин терминология: “аг­роном”, “авария”, “брак”, “аппарат”, “гидростанция”, “гидротехник”, “домкрат”, “шахта”, “ферма”, “шахтер”, “доход”, “комбайн”, “комбайнер”, “комбинат”, “бригада”, “производство”, “предприятие”, “станок”, “бригадир”, “кочегар”, “кочегарка”, “завод”.
  • Гьукумат идара авуниз ва администрациядин крариз талукь тир лексика: “адрес”, “заведующий”, “кан­целярия”, “контора”, “адвокат”, “агент”, “анкета”, “агентство”, “акт”, “аттестат”, “диплом”, “брошюра”, “графа”, “грамота”, “справка”, “расписка”, “стаж”, “бланк”, “выписка”, “ведомость”, “документ”, “вексель”, “адвокат”, “директор”, “директива”, “военкомат”, “военком”, “бюро­крат”, “бронь”, “бухгалтер”, “бухгалтерия”, “бюрократизм”, “контролер”, “регистрация”, “ревизия”, “инструктор”, “инструкция”, “инспектор”, “декрет”.
  • Жемиятдинни-политикадин лексика: “авторитет”, “авангард”, “автономия”, “член”, “герб”, “газета”, “гимн”, “конференция”, “конгресс”, “демонстрация”, “бюллетень”, “бюджет”, “бюро”, “доклад”, “выговор”, “ВКП(б)”, “ВЛКСМ”, “ВЦСПС”, “делегат”, “делегация”, “деклара­ция”, “агитация”, “агитатор”, “губерния”, “губернатор”, “актив”, “активист”, “бунт”, “забастовка”, “революция”, “анархист”, “банда”, “бандит”, “анархизм”, “армия”, “фронт”, “артиллерия”, “генерал”, “батальон”, “полк”, “полковник”, “офицер”, “дезертир”, “демобилизация”, “капитуляция”, “кооператив”, “артель”, “баррикада”, “батрак” (уст. батIрак), “банкет”, “дежурный”, “депутат”, “комитет”, “коммунизм”, “политика”, “комсомол”, “дружинник”, “демократ”, “демократия”, “демократизм”, “дипломат”, “диктатор”, “диктату­ра”, “капитализм”, “капитал”, “капиталист” ва мсб.
  • Культурадин, харусенятдин, спортин, илимдин ва чирвилерин лексика: “авторучка”, “доска”, “чернил”, “портфель”, “чернильница”, “чертеж”, “готовальня”, “ал­фавит”, “блокнот”, “глобус”, “биология”, “арифметика”, “ботаника”, “география”, “геомет­рия”, “алгебра”, “черчение”, “вожатый”, “пионер”, “завуч”, “диктант”, “каникулар”, “класс” ва мсб.

“бокс”, “гол”, “домино”, “спорт”, “спортсмен”, “турник”, “спартакиада”, “олимпиада”, “фут­бол”, “чемпион”, “коньки”, “турнир”;

“анатомия”, “бактерия”, “академия”, “аспирант”, “аспирантура”, “доцент”, “дис­сертация”, “атом”, “атомный”, “барометр”, “вольт”, “водород”, “лаборант”, “геодезия”, “геоло­гия”, “гипербола”, “градус”, “дециметр”, “диаметр”, “дробь” (мат.), “диалог”, “реактор”, “реактив”, “кристалл”, “конспект”, “диаграмма”, “грамм” ва мсб.

“антология”, “опера”, “оперетта”, “ансамбль”, “спектакль”, “хор”, “драма”, “поэма”, “дра­матург”, “драматургия”, “драмкружок”, “артист”, “повесть”, “артистка”, “билет”, “выстав­ка”, “библиотека”, “библиотекарь”, “концерт”, “диктор”, “карикатура”, “декламация”, “декора­ция”, “кино” ва мсб.

  • Парталрин, кIвалин затIарин, мебелрин, ва маса техникадин тIварар: “бумазея”, “жакет”, “ботинка”, “драп”, “блушка”, “галстук”, “сатин”, “костюм”, “комбинезон”, “кофта”, “кровать”, “одеколон”, “чемодан”, “клеенка”, “батарея”, “гардероб”, “графин”, “граммофон”, “кран” (цIуцI), “холодильник”, “ведро”, “ан­тенна”, “самовар”, “салфетека”, “бумажник”, (уст.), “банка”, “кружка”, “винт”, “ста­кан”, “спиртовка”, “спичка”, “винтовка”, “берданка” (уст.), “бидон”, “баллон”, “бомба”, “гранат” ва мсб.
  • Улакьдин терминология: “авиация”, “аэроплан” (уст. айрупалан), “самолет”, “вертолёт”, “аэродром”, “поезд”, “кондуктор”, “вагон”, “автобус”, “троллейбус”, “автомобиль”, “велосипед”, “рельс”, “прицеп”, “тормоз”, “руль”, “трамвай”, “транспорт”, “такси”, “станция”, “рейс”, “паровоз”.
  • Халкьдин сагъвал хуьнуьхин терминология: “амбулатория”, “больница” (азархана), “вазелин”, “вирус”, “витамин”, “глюкоза”, “пластырь”, “компресс”, “аптека” (дарманхана), “санитар”, “санаторий”, “дез­инфекция”, “грипп”, “гигиена”, “градусник”, “пипетка”, “пилюля”, “гипноз”, “гипнотизер”, “гли­церин”, “гипс”, “госпиталь”, “рентген”.
  • Недай продуктрин тIварар: “борщ”, “гарнир”, “горчица”, “джем”, “кофе”, “повидло”, “какао”, “самагон”, “кисель”, “кефир”, “картуф”, “томат”, “крахмал”, “консервияр”, “компот”, “котлет”, “селёдка”.
  • Материалрин, дараматар эцигунин хам-малдин тIварар: “брильянт”, “брезент”, “броня”, “газ”, “кокс”, “кислота”, “цинк”, “вискоза”, “бензин”, “спирт”, “шифер”, “целлюло­за”, “целлюлоид”, “цемент”, “торф”, “резин”.
  • Дараматрин, абурун паярин ва мсб. тIварар: “фундамент”, “подвал”, “коридор”, “кафе”, “планетарий”, “ресторан”, “бульвар”, “тротуар”, “витрина”, “гастроном”, “общежитие”, “памятник”, “клумба”, “плантация”, “оранжерея”, “газон”.
  • Гьайванринни набататрин тIварар: “акула”, “горилла”, “шимпанзе”, “оран­гутанг”, “крокодил”, “помидор”, “цитрус”, “соя”.
  • Варцарин тIварар: “август”, “апрель”, “декабрь”, “октябрь”, “июль”, “июнь” ва мсб.
  • Грамматикадин терминология: “слог”, “ударение”, “союз”, “дополнение”, “прилагательное”, “глагол”, “грамматика”, “дефис”, “при­частие”, “наклонение”, “суффикс” ва мсб.

Винихъай чна лезги чIала авай урус гафарин анжах тIимил ва асул пай къалурнава. Лезги чIалаз урус гафарин атун югъкъандавай къалин жезва.

Эхиримжи вахтара «ЧIалан экология» лугьудай термин майдандиз акъатнава. Ихтилат са чIала маса чIаларин таъсир пара гьисс тавунвай чкайрикай физва. Анра гьар са чIалаз хас тир бинедин гафар ва формаяр артух амукьзава. Чи чIалакай рахайтIа, гьахьтин «чIалан экологиядин» жигьетдай михьи чкаяр яз, Кьурагь ва Хив райондик акатзавай лезги хуьрер къалуриз жеда. Месела, кьан чна Хив райондин хуьрер. Анрай патарал артух инсанар фидачир (чкадал кIвалах авай, шахтар кардик квай) ва таъсирдай маса чIаларни къваларив гвачир.

Са табасаранрихъ галаз алакъа авайтIани, абурузни лезги чIал хъсандиз чизвай, лезгийрив рахадайла, лезги чIал кардик кутузвай. Гьавиляй а хуьрера литературадин чIала гьат тавунвай гзаф дегь чIаван мисалар гьалтзама [23].

Антропонимика[Дуьзар хъувун]

Асул макъала: Лезги тIварар

Лезги газетарни журналар[Дуьзар хъувун]

Лезги телевидение[Дуьзар хъувун]

Лезги чӀалан граматика[Дуьзар хъувун]

Мадни килиг[Дуьзар хъувун]

ЦӀийи гафарин сиягь

Литература[Дуьзар хъувун]

  • Ахмедов Г. И. Коммуникативные типы высказывания в лезгинском языке (в сопоставлении с русским). Москва: МГЛУ, 1999.
  • Алексеев М. Е. Вопросы сравнительно-исторической грамматики лезгинских языков. Морфология. Синтаксис. М., 1985.
  • Алексеев М. Е., Шейхов Э. М. Лезгинский язык. М., 1997.
  • Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»: куьмек гузвай улуб. — Магьачкъала, 2001. — 160 ч.
  • Гаджиев М. М. Синтаксис лезгинского языка. Ч. 1. Простое предложение. Махачкала, 1954.
  • Гаджиев М. М. Синтаксис лезгинского языка. Ч. 2. Сложное предложение. Махачкала, 1963.
  • Гайдаров Р. И. Лексика лезгинского языка: Основные пути развития и обогащения. Махачкала, 1966.
  • Гайдаров Р. И. Морфология лезгинского языка. Махачкала, 1987.
  • Гайдаров Р. И. Основы словообразования и словоизменение в лезгинском языке. Махачкала, 1991.
  • Гайдаров Р. И. Фонетика лезгинского языка. Махачкала, 1980.
  • Гюльмагомедов А. Г. Основы фразеологии лезгинского языка. Махачкала, 1976.
  • Гюльмагомедов А. Г. Фразеология лезгинского языка. Махачкала: Дагучпедгиз, 1990.
  • Жирков Л. И. Грамматика лезгинского языка. Махачкала, 1941.
  • Загиров В. М. Историческая лексикология языков лезгинской группы. Махачкала, 1987.
  • Мейланова У. А. Гюнейский диалект — основа лезгинского литературного языка. Махачкала, 1970.
  • Мейланова У. А. Морфологическая и синтаксическая характеристика падежей лезгинского языка. Махачкала, 1960.
  • Мейланова У. А. Очерки лезгинской диалектологии. М., 1964.
  • Талибов Б. Б. Русско-лезгинский словарь. Махачкала, 1992.
  • Б.Б.Талибов, М.М.Гьажиев Лезгинско-русский словарь. — Дагестанский филиал академии наук СССР. Институт истории, языка и литературы. — Москва: Советская энциклопедия, 1966.
  • Талибов Б. Б. Сравнительная фонетика лезгинских языков. М., 1980.
  • Талибов Б. Б., Гаджиев М. М. Лезгинско-русский словарь. М., 1966.
  • Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. IV. Кюринский язык. Тифлис, 1896.
  • Шейхов Э. М. Сравнительная типология лезгинского и русского языка. Морфология. Махачкала, 1993.
  • Haspelmath M. A grammar of Lezgian. Berlin — New York, 1993.
  • Moor M. Studien zum lezgischen Verb. Wiesbaden, 1985.

Баянар[Дуьзар хъувун]

  1. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  2. Ethnologue: Languages of the World
  3. Лезги чӀал
  4. Турцияда лезги диаспора
  5. Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. VI. Кюринский язык. Тифлис, 1896. - 639 с.
  6. «Самур» газет, 1993-йисан апрель
  7. Е.Н.Бокарев. Введение в сравнительно-исторические изучение дагестанских языков. Махачкала, 1961, ч. 57.
  8. М. М. Ихилов. К вопросу о происхождении народностей лезгинской группы. «Самур» газет №16, 1992-йисан 1-10-май. ч. 7.
  9. Р. И. Гьайдаров, Гь. И. Мегьамедов, Н. Б. Эседуллаева. Лезги чIал. Магьачкьала, 1994, ч. 21-22.
  10. «Дагъустандин гьахъвал», 2000 йисан 17-май
  11. Байрам Салимов/ Лезги чIал гьикI вилик физватIа, гьадакай
  12. «Литературадин Дагьустан» журнал, № 6, 1989
  13. Р.И.Гъайдаров, Гь.И.Мегьамедов, Н.Б.Эседуллаева, Лезги чIал, Магьачкъала, 1994, ч. 24.
  14. Кавказцы. 1750-1820. Новейшие географические и исторические известия о Кавказе, собранная и пополненная Семеном Броневским. Москва, 1823
  15. Zeki Velidi Togan. Umumi Turk Tarixine Giris. Cild 1. Istanbul 1946. ч. 441
  16. М.Е.Алексеев, С.Х.Шихалиева. Табасаранский язык. Москва, 2003. ч. 13.
  17. Ихилов М.М. Народности лезгинской группы. Махачкала, 1967. ч. 26.
  18. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар.
  19. 1 2 Словарь арабских и персидских заимствований в лезгинском языке. С.М.Забитов, И.И.Эфендиев. Махачкала 2001 год.
  20. Лезги чIала авай туьрк ва азербайжан гафар
  21. Гюльмагомедов А. Г. Лезгинско-русское двуязычие и развитие фразеологии лезгинского языка // Становление и развитие двуязычия в нерусских школах. Л., 1981. - С. 115-119.
  22. Слова из русского языка в лезгинском языке
  23. Чаз гьихьтин гафарганар герек я?
  24. Лезги культурадидин журнал «Алам»
  25. 1 2 Международный ежемесячный бюллетень. Центр "Право и средства массовой информации" (апрель 1996 г.).
  26. Жемиятдинни-политикадин «КцІар» газет
  27. Куьредин хабарар
  28. Жемиятдинни-политикадин «Лезги газет»
  29. Докузпаринский район
  30. Касумкент ТВ

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун]