Кумухъ

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Урусатдин пайдах Хуьр
Кумухъ
урусКумук
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Муниципал район
Хуьруьнсовет
Бине кьунва
ЯШЧдин кьакьанвал
гьуьлуьн дережадилай
56 м
Агьалияр
1 167 кас (2010)
Миллетар
Динар
Сятдин чӀул
Телефондин код
+7 87262
Почтунин индекс
368193
Автомобилдин код
05
Код ОКАТО
82 230 000 005
Кумухъ (Дагъустан)
Кумухъ

Кумухъ (урусКумук) — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. «Кумухъ» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьр Дагъустан Республикадин Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Гуьлгери вацIал, Дербент шегьердилай 27 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: ЛукIар, Къартас Къазмаяр.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Фактри тестикьарзавайвал, кумухъвийрин улу-бубаяр кьве суварин агъада авай чкада, Кьурагь вацIун къерехда уьмуьр гьалзавай. Хуьруьн тIвар Хъухъвазар тир. Надир шагьан вигьинрин чIавуз сувавияр чпин хуьрер хуьз адан аксиниз къарагъзавай. Амма къуватар сад туширвиляй сувавияр шагьан кIаник акатнай. Регьимвал авачир шагьа язух текъвервилелди лезги хуьрер терг ийизвай ва вичин кьушунриз абурун вилик вуж акъатдатIа вири рекьиз эмир авунай. Сагъдиз амукьай хъухъвазвияр рагъэкъечIдай патаз, сувариз катна са мичIи кIама чуьнуьх хьанвай. Гуьгъуьнлай, шагьан кьушунри Кьурагь дере туна хъфейдалай кьулухъ, абур кIамалай экъечIна са къулай чкадал чпиз цIийи хуьр арадал гъанвай. Хуьруьн тIвар КIамук-Кумукь хьанвай. Хуьруьн эгьлияр лежбервилив, бахчахъанвиливни чIижерхъанвилив алахънавай. Эхиримжи чIавара кумухъвийрин арада саларбанвални вилик фенвай. Хуьре мискIин ва гьуьжре (медресе) авайди тир, гьина Кади Аквердиди аялриз пак Кьуръан улубдин ва араб чIалан тарсар гузвай. Хуьре са регъв кардик квай. И регъуьникай Цилинг, Кимихуьр, Тител ва Хуьрехуьр хуьрерин эгьлийрни менфят къачузвай.

XIX виш йисуз Кумухъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Штул хуьруьхъ галаз Штул хуьруьнжемятдик акатзавай.

1928 - 1929 йисара Кумухъра садлагьай гражданвилин мектеб эцигнавай. И карда чIехи дестек большевик, партиядин кIвалахдар Мулла Куьревиди ганвай. Иниз гьакIни мукьвал алай Цилинг, Кимихуьр, Тител ва Хуьрехуьр хуьрерин аялрини кIелиз къвезвай. 1939 йисуз хуьруьн эгьлийри Карл Марксан тIварунихъ галай колхоз арадал гъанвай. Адан садлагьай председатель Эскерали Газаралиев хьанвай. Майишатди бегьер кIватIунин, цан цунин ва муькуь кIвалахар авун паталай техникаяр къачунвай. Хуьруьнвийри баркаллувилелди зегьметар чIугвазвай. Абуру гьукуматдиз къуьлуьн, мардалвилин продукциядин магьсулар тайин авур планрин кьадардилай пара маса гузвай.

Ватандин ЧIехи дяве чIавуз хуьряй фронтдиз 76 кас рекье гьатнай. Абурукай 32 кас женгера рагьмет хьанвай.

ЦIийи хуьр 1959 йисуз, Кьурагь райондин ЦIуру Кумухъ хуьруьн эгьлийрин суварилай арандиз куьч хьунин рекьелди арадал гъанвайди я. 1966 йисуз хьайи къати чилин зурзунрилай кьулухъ цIуру хуьре амай пайни арандиз куьч хьанвай. 1967 йисуз хуьр электричестводив таъмин авунай.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 167 касди уьмуьр гьалзавай [1]. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я [2]. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кумухъ хуьруьн агьалияр 316 кас тир. [3]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]