КъирицI чIал

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
КъирицI чIал
Вичин тӀвар:

КърыцIаь мез

Уьлквеяр:

Азербайжандин пайдах Азербайжан

Регионар:

Къуба, Хъачмаз районар

Рахазвайбурун кьадар:

5000 — 8000 кас

Классификация
Категория:

Евразиядин чIалар

  • Кьибле патан лезги чIалар
Кхьинар:

кхьинар авачир чIал я

ЧӀаларин кодар
ISO 639-1:

ISO 639-2:

ISO 639-3:

kry

11-й номердив къейднавай тавдалди къирицI чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава
11-й номердив къейднавай тавдалди къирицI чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава

КъирицI чIал — къирицI халкьдин хайи чIал. Нах-Дагъустан чIаларин хзандин лезги чIаларин группадин кьибле патан лезги чIаларик акатзава. Анжах хзандин къене рахазвай чIал хьиз Азербайжандин Къуба, Исмаиллы ва Хъачмаз районрин са шумуд хуьрера гегьенш я. И чIалал рахазвайбурун кьадар, чара-чара малуматрив кьурвал 5 - 8 агъзур кас я.

КъирицI чIалаз виридалайни мукьва — ергуьж, гьапут, жекни элик чIалар я. Лингвистикадин алимри и кьуд чIал къирицI чIалан нугъатар тирди лугьузва. Амма им гьакъикъатдив кьазвай кар туш. И чIаларин векилри сада-сад са жизви кьванни гъавурда акьазвайтIани ибур дегь алпандин кьилдин мукьва чIалар я.

Дуьньядин терг жезвай чIаларин сиягьдик ква [1][2].

Рахазвайбурун кьадар ва чIалан ареал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

«Этнолог» журналдин 1975 йисан малуматрив кьурвал, къирицI чIалал рахазвайбурун кьадар 6 000 кас тир [3].

КъирицI чIал Азербайжандин Къуба ва Хъачмаз районрин са шумуд хуьре гегьенш я.

ЧIалан гьалар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

П. В. Котляревскийди малумат гузвайвал, XIX виш йисан 80 - й йисарал къведалди лезгийрин Муьшкуьр магьалда къирицIрин 61 уба арадал атанай. И убайра 6 137 касди уьмуьр гьалзавай [4]. Гуьгъуьнлай, 2001 йисуз кьиле тухвай социолингвистикадин чирна-жугъурунри къалурнавай хьи, Къуба районда къирицI чIалал рахазвайбурун кьадар тахминан 1 - 2 агъзур кас тIимил хьанвай [5].

Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада къирицI чIал терг хьунин кичIевилик ква. Мектебра къирицI чIалал тарсар гузвач, аялриз «Дидед чIал» тарсуна азербайжан чIални литература чирзава.

КъирицIрин Къуба ва Хачмаз районра 26 кьван хуьрер авайтIани, къирицI чIалал Къуба районда авай анжах 2-3 хуьрера рахазва. Амай хуьрера къирицI эгьлияр хайи чIал квадарна гьатта кIвалени хзандин арада азербайжан чIалал рахазва. Хъачмаз районда пара кьадарда авай, азербайжанарикай, лезгийрикай, хъирицIрикай ва будугърикай ибарат тир акахьай агьалияр авай хуьрерин алакъадин чIал — азербайжан чIал я.

Кхьинра къирицIри азербайжан чIалакай менфят къачузвайди я.

ЧIалан лексикадикай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Будугъ чIалав гекъигайла къирицI чIала вичин асул гафар мадни пара хвенва. КъирицIви алим, филологиядин илимрин кандидат, Бакудин Славян Университетдин доцент Вели Хидирова лугъузвайвал, алай чIавуз къирицI чIала тахминан 4 агьзур кьван асул къирицI гафар ама. Бес будугъ чIалаз виридалайни мукьва тир къирицI чIалавай и гафар хуьз гьикI алакьна? Кьилин себебар къирицIрихъ мадни пара хуьрер хьун ва абуру лезги чIалакай мадни гегьеншдиз менфят къачун я [6]

Алай чIавуз Къуба ва Хачмаз районра абурун 30 - дав агакьна хуьрер ама. И хуьрера къирицI чIалакай тIимил менфят къачузва. Пара хуьрерин агьалияр азербайжан чIалалди, бязи хуьрерин агьалияр лагьайтIа, лезгидалди рахазва. XX виш йисан юкьвара къирицI чIалалди 6000 кас рахазвайтIа [7] гила абурун кьадар генани тIимил хьанва.

Тарихдин чешмейра къалурнавайвал, будугъар, хинелугъар, жекар, эликар, гьапутар хьиз, къирицIарни лезгияр тир ва абур вири виликан виш йисара лезги чIалалди рахазвай [8] .

ЧIалан илимди фадлай субутнавай месэла гила масакIа къелемдиз гуз алахъзавай ксариз бязи вакъиайрикай менфят къачуз кIанзава. Малум тирвал советрин девирда маса лезги чIалар хьиз, къирицI чIалан кьилелни чIехи мусибатар атана. И чIал маса чIаларай, иллаки азербайжан чIалай гзафни-гзаф гафар къачуз мажбур хьана. Гьа и кар себеб яз чIала вишералди асул къирицI гафар амукьнач ва бязи ксари къирицI чIал маса чIал хьиз къелемдиз гуз алахъна. Гьа инал лугьун хьи, къирицI чIал лезги чIаларин группадик акатзавайди винидихъ тIварар кьур алимрилай гьейри алай девирдин къецепатан уьлквейрин алимрини, месела, урусрин алим М. Е. Алексеева, французрин алим Ж. Отьеди ва масабуруни чпин илимдин кIвалахра бинелудаказ тестикьарзава. Ж. Отьеди къирицI чIалай хвейи докторвилин диссертацияда къирицI чIал лезги чIаларин группадик акатзавай чIехи чIаларикай тирди къалурнава. ЧIалан материал къирицIар лезги халкьарикай тирди субутзавай виридалайни кьетIен, асул кар алай делил я. Гьа и фикир бине яз къачуна лезги ва къирицI чIаларин умуми лексикадик акатзавай гафариз вил вегьен. Агъадихъ чна и чIалара сад хьиз менфят къачузвай вишералди гафарикай са кьадарбур кIелдайбурув агакьарзава.

Лезги ва къирицI чIаларин умуми лексикадиз талукь тир гафар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Лезги чIал КъирицI чIал
ава йагIаь
ам аьм
афар афар
ахвар ахыр
аял гIаьйаьл
баде будаьй
балкIан балкан
ваз ваьс
варз ваьз
ветI ветI
чIал чIаьл
жум джум
зун зын
ич йеч
ичIи гIачIи
квак квак
кичI кичI
къайи къайи
кьакьан къакъад
кьил кьыл
кIуф кIыф
лацу лаьзи
марк маьрк
мез мез
мукIратI мыкIраьтI
рагъ вирагъ
ругуд рыхьыд
рцIам гIулцIаьм
цIегь цIаьгь
чукIул чукIул
якIв йокI
ва мсб.

И сиягьда лезги ва къирицI чIаларин умуми лексикадиз талукь 270 гаф гьатнава. Амма ихьтин гафар мадни пара ава. И гафар чна вич къирицIви тир чIалан алим, Бакудин Славян Университетдин доцент Вели Хидировахъ галаз санал къелемдиз къачуна. Ада лугьузвайвал, исятда къирицI чIала лезги ва къирицI чIаларин умуми лексикадиз талукь 500 - 600 гаф хьунухь герек я. Алимди гьакIни къирицI чIалаз маса чIаларай, иллаки азербайжан чIалай гзафни-гзаф гафар атанвайди ва и процесс къени давам жезвайди къейд ийизва. Гьеле яхцIур йис идалай вилик и фикирдал атай лезги алим, филологиядин илимрин доктор Шемседдин Саадиева кхьенай: "КъирицI чIалан лексика лезги чIаларин группадин лексикадик акатзава. Идахъ галаз санал, маса мукьва чIалара хьиз, къирицI чIалан лексикадани араб, фарс ва туьрк чIаларай атай гафари хейлин чка кьазва. И чIала гьакIни тат чIалай атай гафар дуьшуьш жезва. Им мус ятIани са кьадар тат агьалияр къирицIвийрик акахьунин нетижа я жеди. КъирицI чIала виридалайни пара гафар къачузвай чешме азербайжан чIал я." [9]. Гьакъикъатдани икI я. Эхиримжи 50 - 60 йисуз къирицI чIалаз азербайжан чIалай лап пара гафар атанва. Азербайжан чIалан гафари къирицI чIалан къайдадин числительнияр, союзар ва наречияр тамамвилелди арадай акъуднава. Гьавиляй къирицIвийри алай вахтунда къайдадин числительнияр анжах азербайжан чIалалди лугъузва. Месела: биринджи "сад лагьай", икинджи "кьвед лагьай", уьчуьнджуь "пуд лагьай", дуьрдуьнжуь "кьуд лагьай", бешинджи "вад лагьай", алтынджы "ругуд лагьай" ва икI мад. КъирицIви алим Вели Хидирова лугьузвайвал, эхиримжи 60 - 70 йисуз къирицI чIала лезги чIалан цIуру къатариз талукь цIудралди гафарни квадарнава. Мисал яз “ахъа”, “вак”, “ван”, “къав”, “кьезил”, “кьенер”, “кIанчI”, “патахь”, “пурар”, “ракь”, “чар”, “чам”, “чIав”, “чIул”, “чIиж”, “хъел”, “цуьк”, “цIар”, “экв”, тIимил ва маса гафар къалуриз жеда. Алай чIавуз будугъ чIала хьиз, къирицI чIалани асул къирицI чIалан гафар тIимил туькIуьр жезва. Гафар арадал гъизвай суффиксар “-чи”, “-ваьл//иваьл”, “-лаьгIаь”, “-сузаь” гила саки бегьер квачиз хьанва. Абурукай маса чIаларай атанвай гафарикай цIийибур туькIуьрдайла кьериз-цIаруз менфят къачузва: “наьхирчи”, “адмиваьл”, “чаытиниваьл”, “абурсузаь” ва икI мад. КъирицI чIалан гафарикай цIийи гафар ва гафарин формаяр арадал гъизвай асул къирицI суффиксрин бегьерлувал квахьнавайвиляй маса чIаларай гафар къачун адетдин кардиз элкъвенва. Къачунвай гафари къирицI чIалан тахминан 60 - 65 % процент туькIуьрзава. Гьайиф къведай кар ам я хьи, жегьилриз гзафни-гзаф асул къирицI гафар чизмач. И гафарикай са кьадарбур анжах яшлубурун меце ама. В. Хидирова къейд ийизвайвал, асул къирицI чIалан фонд туькIуьрнавай лексемрин чIехи пай амач ва абур арадал хкун мумкин туш.

КьетIенвилер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Муькуь лезги чIаларив гекъигайла къирицI чIал са кьадар вилик фенвай вокализмдив, яни ахъа ванерин системадив, абруптиврин тIимилвилив ва ахъа тушир ванерин лабиал вариантар авачирвилив тафаватлу я. ЧIалан грамматикада, лексикада ва фонетикада азербайжан чIалан гзаф къуватлу таъсир акваз жеда.

ЧIал чирунин тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЧIалан делилрал атайла, гьеле сифте яз XIX виш йисан эхирра ва XX виш йис сифте кьилера "Жек чIал" тIвар алаз къирицI чIалакай малуматар гайи машгьур алимар А. Дирра ва Р. Эркерта къирицI чIал лезги чIаларин группадик акатзавач лагьанвач. Абурулай алатайла 1937 йисуз Р. М. Шаумяна будугъ чIал хьиз, къирицI чIални лезги чIалаз лап ухшар я лагьанва [10]. XX виш йисан юкьвара сифте яз къирицI чIал илимдин рекьяй чириз эгечIай, къирицI чIалай филологиядин илимрин кандидатвилин ва докторвилин диссертацияр хвейи машгьур лезги алим Шемседдин Саадиева ва къирицIви алим Вели Хидирова чпин къимет авай чирна-жугъурунра къирицI чIал лезги чIаларин группадик акатзавайди мад гъилера субутна [11][12][13].

«Жек чIалакай» (гилан къирицI чIал) акьван дикъет таганвай малуматар А. Дирран кIваларха ава [14]. Немецви этнограф Р. Эркерта къавкъаздин чIалар сад-садав гекъигнавай гафарганда «жек чIалан» 535 гаф ва 60 фразаяр гъанвай, ва гьакIни чIалан грамматикадин характеристикадикай куьруь малуматар ганвай [15]. КъирицI чIалан гафарикай гъвечIи материал Р. М. Шаумяна гузва. Гьа адан паталай 1940 йисуз къирицI чIалан грамматикадин туькIуьр хьунин тегьердикай сифте тир малуматар гъанвай [16].

КъирицI чIалан грамматикадин туькIуьр хьунин тегьердикайни лексикадикай там чирна-жугъурунар 1972 йисуз Ш. М. Саадиева вичин диссертацияда авунай.

Къавкъаз чирзавай жегьил французви алим Жиль Отьеди 2004 йисуз Париж VII Университетда къирицI чIлан гьалар къалуруникай докторвилин диссертация хвенай [17]. 2009 йисуз Парижда француз чIалал элик чIалан грамматика басмадай акъатнай.

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ГьакIни килиг[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Published in: Encyclopedia of the world’s endangered languages. Edited by Christopher Moseley. London & New York: Routledge, 2007. 211–280.
  2. The sociolinguistic situation of the Kryz in Azerbaijan
  3. Ethnologue entry for Budukh
  4. Котляревский П.В. Экономический быт государственных крестьян северной части Кубинского уезда. Материалы т.И, ч.И. Тифлис, 1886; 2-й Сборник сведений о Кавказе. t.V. Тифлис, 1879.
  5. John M. Clifton, Janfer Mak, Gabriela Deckinga, Laura Lucht, and Calvin Tiessen. The Sociolinguistic Situation of the Kryz in Azerbaijan (SIL International 2005)
  6. Дешериев Ю.Д. Будухский язык//Языки народов СССР. ТАУ. М., 1967.
  7. Саадиев Ш.М. Крызский язык//Языки народов СССР. Т. IV. М.у 1967. ч. 627
  8. Гербер Г.И. Описание стран и народов вдоль западного берега Каспийского моря. 1728 г. - История, география и этнография Дагестана. М., 1958. ч. 80.
  9. Саадиев Ш.М. Крызский язык. Б кн.: Языки Дагестана. Махачкала-Москва. 2000. ч. 511.
  10. Шаумян Р.М. Яфетические языки Шахдагской подгруппы. - Языки и мышление. М. - Л..у № 10. ч. 163- 164.
  11. Саадиев Ш.М. Крызский язык//Языки народов СССР, т. IV М.у 1967
  12. Саадиев Ш.М. Склонение имен существительных в крызском языке. Канд. диссертация. М., 1953
  13. Хидиров В.С. Основные грамматические категории глагола в крызском языке (в сравнении с соответствующими категориями глаголов в лезгинском и хиналугском языках). Канд. диссертация. М.у 1963.
  14. Dirr A. Einfuehrung in das Studium der kaukasischen Sprachen. Leipzig, 1928
  15. Erckert R. «Die Sprachen des Kaukasischen Stammes». — Wien-1895 — s. 296—298
  16. Шаумян Р. М. Яфетические языки «шахдагской подгруппы» (предварительное сообщение). — Язык и мышление, т. X. М. — Л., 1940
  17. Французский ученый интересуется Азербайджаном: В течение пяти лет он изучал крызский язык, теперь собирается переключиться на будухский