Рукель

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Урусатдин пайдах Хуьр
Рукель
урусРукель
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Муниципал район
Хуьруьнсовет
Майдан
53,2 км²
ЯШЧдин кьакьанвал
гьуьлуьн дережадилай
537 м
Агьалияр
2746 [1] кас (2010)
Миллетар
Динар
Сятдин чӀул
Телефондин код
+7 87262
Почтунин индекс
368626
Автомобилдин код
05
Код ОКАТО
82 220 000 015
Официал сайт
Рукель (Дагъустан)
Рукель
Рукель (Дербент район)
Рукель

Рукель (урусРукель, тат. Нукор, Нукол) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Рукель» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.

1921 йисалай эгечIна хуьруьнсоветдин юкь я [2].

ТIварцIикай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьруьн тIварцIин арадал атуникай кьве фикир ава. Садлагьайдаз килигна, «Рукель» им туьрк чIалан «Улькер» (гъетерин Плеяда) гафун чIуру версия я. Р. Кадырован фикирдалди, арандин эгьлийриз гилан хуьр алай Жалгъан сувун винел и гъетерин кIапIал аквазвай. Муькуь версиядив кьурвал, хуьруьн тIвар табасаран чIалан «рукь» — «вал» гафуникай арадал атанвайди я [3].

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 28 км кьибле пата, Жалгъан сувун гуьнедал ала.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Адет яз, рукелвийрин яшайишдинни-социалвилин къайда «сихилрин» (несилар, кланар) принципдал бинеламиш хьанвай. Гьар са сихилдиз вичин мягьле авай. Хуьруьн бине, халифатдин дявейралди иниз атанвай арабри кутунвай. «Гаджилар» сихилдин векилри чеб арабрин несилдиз талукьарзава. IX - X виш йисарин сергьятда хуьруьз садлагьай туьркверин тайифаяр куьч хьана ацукьнавай ва «Шихлар» мягьле арадал гъанвай. Хуьруьз куьч хьунин процесс гьатта фарсарин гьукум гьалзавай чIавузни давам жезвай. Хуьр Осман Империядин гьукумдик куьруь муьгьлетда акатайла иниз крымдин татарар, гила «Татарлар» сихилдин векилар, атанвай.

Хуьруьн мукьвал алай дегь чIаван сурар алимри VII виш йисуз талукьарзава. Тарихдин муькуь версиядив кьурвал, Рукель хуьруьн бине, 750 йисуз Арабрин Халифат девирда гьукум Омейядар династиядай Аббасидар династиядиз гьатайла, Кьвевар шегьердин винел контроль мадни кIеви авун патал къеле хьиз кутунвай [4]. Халифат терг хьайидилай кьулухъ Рукель Кьвевар шегьердихъ галаз Ширвандик акатзава ва яргъалди адан гьукумдик амукьзава. XVI виш йисуз Ширван Сефевидри къачунвай. Турциядинни - Персиядин кьведлагьай дяведилай кьулухъ хуьр Османрин Империядик акатнавай.

1806 йисуз Урусатдин Империяди Дагъустандинни Азербайжандин Каспий гьуьлуьн къерехрив гвай чилер вичин составдик кутунвай ва Рукель хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Кемах хуьруьхъ галаз Рукель хуьруьнжемятдик акатзавай.

Ватандин ЧIехи дяведиз рекье гьатай 210 рукелвийрикай анжах 90 кас элкъвена хтанвай, абурукай 30 кас инвалидар тир [3].

Хуьруьн мукьвал чувурдрин юкьван виш йисарин сур ава [3].

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2682 касди уьмуьр гьалзавай [5]. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2746 касди туькIуьрзавай [6].

Официал статистикадиз килигна Рукель агьалияр цIапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цIап чIалаз элячIнавай[7] ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цIапар хьиз гьисабдиз къачунвай [8], тарихдин къене ассимиляция хьана цIапариз элкъвенвай татар ва суван чувудар я.

1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Рукель хуьруьн агьалияр 1 162 кас тир, татар — 1 021 кас (87,9%), суван чувудар — 141 кас (12,1%) [9].

ТIвар-ван авай ксар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Сейид Ахмеда Хусамеддина ар-Рукали (1848 - 1923) — диндин машгуьр алим, философ, накшбанд тарикатдин шейх.

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. 11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений. Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения. Росстат (2012). Архивация 1 июнь 2012. Ахтармишун 16 апрель 2012.
  2. Историко-архивный справочник административно-территориального деления Дагестана за 1920—2000 гг.— Махачкала, 2003.— 399 с.
  3. 3,0 3,1 3,2 Руслан Кадыров. Рукель, Дербентский район. «Односельчане».
  4. История Дагестана. 1 часть:1967:15
  5. Дербентский район
  6. 11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений. Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Числеинность и размещение населения. Росстат (2012). Архивация 1 июнь 2012. Ахтармишун 16 апрель 2012.
  7. Таты — исторический этнос Кавказа
  8. Влиятельные этнические группы Дербента: еврейская община
  9. СЕВЕРО-ТАБАСАРАНСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]