Авар чIал

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Авар чIал
Вичин тӀвар:

МагIарул мац̄I

Уьлквеяр:

Дагъустандин пайдах Дагъустан
Азербайжандин пайдах Азербайжан

Официал статус:

Дагъустандин пайдах Дагъустан

Рахазвайбурун кьадар:

800 агъзур кьван кас

Классификация
Категория:

Евразиядин чIалар

  • Авар чIал
Кхьинар:

кирилл графика

ЧӀаларин кодар
ГОСТ 7.75–97:

ава 014

ISO 639-1:

av

ISO 639-2:

ava

ISO 639-3:

ava

24-й номердив къейднавай рангуналди авар чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава
24-й номердив къейднавай рангуналди авар чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава

Авар чIал (авар. авар мац̄I, магIарул мац̄I) — авар халкьдин хайи чIал. Нах-дагъустандин чIаларин авар-анди-цез группадин авар-анди хилек акатзава. Адаз виридалайни мукьвабур анди чIалар я. Асул гьисабдалди Дагъустандин рагъакIидай патан районра ва Азербайжандин Закатала ва Балакен районра чкIанва. Дуьньяда авар чIал чизвайбурун вири санлай кьадар тахминан 800 – 900 агъзур кас я.

Рахазвайбурун кьадардиз килигда Дагъустанда садлагьай чкадал ала.

Аваррилай гъейри авар чIал РагъакIидай Дагъустанда авай вири анди-цез халкьариз чизва ва сад садахъ галаз рахуна авар чIалакай менфят къачузва.

ЧIал гегьенш хьанвай чкаяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Авар чIал гегьенш хьанвай чилер

Алай чIавуз авар чIалалди Дагъустандин рагъакIидай патан районрин агьалияр, Азербайжандин Закатала, Балакен ва са кьадар Къах районрин аварар, Гуржистандин кефердинни-рагъэкъэчIдай пата авай авар хуьрерин эгьлияр ва Турцияда авай аварар рахазва.

2010 йисан малуматрив кьурвал, Урусатда авар чIалалди рахазвай ксарин умуми кьадар 715 297 кас тир. И кьадардик анди-цез халкьарни кутунвайди я. Азербайжанда уьмуьр гьалзавай 50 агъзур аваррин чIехи пайдиз хайи чIал чизва.

ЧIалан гьалар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Бинедин гафарин кьадардиз килигна авар чIал Дагъустандин чIаларин арада виридалайни «михьи» чIаларикай сад я.

1938 йисалай 1955 йисалди вири РагъакIидай патан Дагъустандин мектебра 5 классдал кьван тарсар авар чIалалди гузвай, вини классра урус чIалал. Ругудлагьай классдилай эгечIна авар чIал «хайи чIал» ва литература хьиз чара предметар хьиз гузвай. Авар чIалан тарсар мажбур яз анди-цез халкьарин хуьрерани гузвай. И сиясат СССР-дин гьукуматди гъвечIи халкьар терг авун паталди тухузвай.

Хасавюрт ва Буйнакск районрин аварриз адет тирвал къумукъ чIалан чирвилер ава. Азербайжандин кефердинни-рагъакIидай патан районра уьмуьр тухузвай аварриз цIап чIал хайи чIалан дережада чизва, гьатта бязи акахьай миллетрин агьалияр авай хуьрера (мес. Мухах хуьре) авар хзанра цIап чIалалди рахунал элячIнавай хзанарни ава. Турцияда авай пара кьадарда мугьажир авар несилрин чIехи пай, муькуь дагъустандин халкьарни хьиз, туьркверихъ галаз акахьна милли къамат саки квадарна. Хайи чIал ва адетар анжах кьуьзуьбуруз чида.

Авар эдебият[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Нугъатар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Авар чIал кеферпатан ва кьиблепатан нугъатриз пай жезва. Кеферпатан нугъатрик акатзава: салатав, хунзах ва рагъэкъечIдай нугъатар. Кьиблепатан нугъатар: гидатли, анцух, закатала, карах, андалал, кахиб ва кусур нугъатар я. КьетIен батлух нугъат и группайриз талукь туш. ЧIалан нугъатрин арада фонетикадин, морфологиядин ва лексикадин жигьетдай са кьадар тафават авайтIани, и нугъатрин векилри сада-сад бегьемдаказ гъавурда акьазва. Литературадин чIал хунзах нугъатдал бине кьунва.

Кеферпатан нугъатар:

Хунзах ва рагъакIидай нугъатра авай "у" ван салатав нугъатда "о"-диз элкъвезва.

Кьиблепатан нугъатар:

  • андалал нугъатГуниб ва са кьадар Буйнакск районра чкIанва, адак цIуд рахунар акатзава: Бухти, Ругуджа, Кегер, Куяда, Согратль, Обох, Гамсутли, Хоточ-хиндах, Кудали, Чох хуьрерин рахунар я.
  • анцух нугъатТлярата районда чкIанва, адак акатзавай рахунар: Чадаколоб, Таш, Анцросунхада, Бухнада, Томура ва Тлянада хуьрерин рахунар я. И рахунриз хас я куьруь абруптив-латерал ван - къI, аффрикатар - дз ва - дж, - ц ван авач.
  • гид нугъат – Шамил районда чкIанва. Нугъатда - лI, - хъ ванер авач, - дж, - кьI ванер ава.
  • закаталадин нугъат – и нугъат Азербайжандин Белокан, Закатала ва Къах районра гегьенш я. Нугъат цIап чIалан къати таъсирдик ква, нугъатдиз бинедин гафар арадай акъудна пара кьадарда цIап гафар акатна. Закаталадин нугъатда маса авар нугъатра авачир - ы, - аь, - оь, - уь ванер гьалтзава, иллаки цIап чIалай атанвай гафара. Адаз мукьва язва Анцух, Карах ва Кусур хуьрерин нугъатар (рахунар).

Дагъустандин векъи авар нугъатрив гекъигайла, закаталдин нугъат гзаф "хъуьтIуьл" тирди аквада.

Авар кхьинар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1927 йисалди аварри араб графикадал туькIуьр хьанвай ажам алфавитдикай менфят къачузвай. 1927—1938 йисарин къене латин алфавит кардик квай.

Гилан авар алфавит:

А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь ГӀ гӀ Д д
Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ
Кь кь КӀ кӀ Л л Лъ лъ М м Н н О о П п
Р р С с Т т ТI тI У у Ф ф Х х Хъ хъ
Хь хь ХI хI Ц ц ЦI цI Ч ч ЧI чI Ш ш Щ щ
Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Латин графикадин виликан авар алфавит:

Авар алфавит (1928 – 1937 йисара)


Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]