Гъугъанар

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Урусатдин пайдах Тунвай хуьр
Гъугъанар
урусГоган
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Муниципал район
Агьалияр
0 кас
Миллетар
Динар
Сятдин чӀул
Телефондин код
+7 87269
Автомобилдин код
05
Космосдай акунар
Гъугъанар (Дагъустан)
Orange pog.svg
Магьачкъала
Green pog.svg
Гъугъанар
Гъугъанар (Мегьарамдхуьруьн район)
Blue pog.svg
Мегьарамдхуьр
Green pog.svg
Гъугъанар

Гъугъанар, Вини Гъугъанар (урусГоган) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай гадарнавай хуьр.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъакIидай пата, Азербайжандин КцIар райондихъ галаз сергьятдин лап мукьвал, Кьулан вацIун чапла кьерел ала.

Гъугъанар зариятда[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Сувун хурал алай хуьр
мал-хеб хуьдай хевлет я.
Инсандиз къулай уьмуьр
кьиле тухудай женнет я.

Ви чуьлерал, никIерал
ашукь тушир вуж ава!
Жархарин булахдин яд
дадмиш тавур вуж ама?

Зи хайи хуьр Гъугъанар,
гьикьван хуш я зи рикIиз.
Зи хайи хуьр Гъугъанар,
икрамзава ви чилиз.

Агьмедова Бесбажи

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Гъугъан хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Эхниг, КIама Кучун ва Кучун хуьрерихъ галаз Гъугъанрин хуьруьнжемятдик акатзавай. Гъугъанар гьа хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Гъугъанар Куьре округдин чIехи хуьрерикай сад тир. Ам Кетин сувун ценерив, Самур вацIун къерехдал, тахминан 1200 метр гьуьлелай кьакьанда, тик гуьнедин кьилел кьулу чкадал ала. Ам мус арадал атайди ятIа, тарихдин са жуьрединни делилар авач. Са шумуд гектарда экIя хьанвай сурари ва абурун кьилихъ галай къванери шагьидвалзавайвал, хуьруьн 800 йисалай гзаф хьун мумкин я. Адан чIурар Филерин, Эхнигрин, КIирийрин, КьепIиррин ва КIама Кучунрин мулкарихъ галаз са сергьятра алай.

1884 йисуз хуьре кьуд синез гъанвай къванерикай 300 кас гьакьдай мискIин эцигнай. Адахъ гьамамни галай. И кардин патахъай Москвада акъатай «Возрождение» ва Магьачкъалада чап авур «Дагъустандин халкьар» журналра кхьенвай.

1886 йисан 10 июньдиз тухвай агьалияр сиягьриз къачунин делилралди, Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдин Гъугъанрин хуьре 121 кIвал авай, 634 агьалиди уьмуьр ийизвай. Жемятди 337 карч алай чIехи мал, 18 балкIан, 558 лапаг хуьзвай. Хуьрьухъ чIехи там, гегьенш мулк-чIур, ядай векьин чкаяр галай. ЧIурар гьар жуьредин емишар экъечIзавай: инияр, кицикар, чуьхверар ва икI мад.

Хуьрьун тIвар гьикI ва квелай арадал атанатIа, квехъ галаз алакъалу ятIа лугьун четин я. Ам кьулу чкадал экIя хьанва. Са мус ятIа инал, жегьилар кIватI жез, къугъунар тешкилдай лугьуда. Анал хуьр кутурла, мумкин я, тIварни гьа гафунилай Къугъунар - Гъугъанар эцигна жеди.

Гъугъанвияр куьре нугъатдал рахазва. Мукьвавилер вилик девирра Филерихъ, КьепIиррихъ, Макьарихъ (Докъузпара район) галаз гзаф тир. Анра къавум-стхаяр, халу-хтулар гзаф авай. Гъугъандал кьисметди машгьур заи Етим Эминан вах акъуднай. Идан патахъай вичин Гъалиб Садыкьиди «Вил атIудач дуьньядихъай» ктабда кхьенва. Хуьруьнвийрихъ хейлин сивин эсерар ава. КьепIир Айисатни Гъугъандал гъуьлуьк квай. Гьайиф хьи, адан вири шиирар кIватIиз хьанач. Гзаф хуьрерин жемятар хьиз, гъугъанвиярни фадлай гьарнихъ чкIанва. ИкI, КцIар райондин Мучугърин хуьре хуьре гъугъанвийрикай 24 кIвал ава, Чепелрик, Къуйсундал ва масанрани гъугъанвийри уьмуьр ийизва. Санлай къачуртIа, абурун кьадар 3000-далай алатнава. Революциядилай виликан йисара хуьряй са шумуд касди Бакуда нафтIадин мяденра кIвлахзавай. Абурун арада тIвар -ван авай буругърин устIар Дашди, хуьре садлагьай большевик Жарсов Селимхан ва масабур авай. Граждан дяведа хуьряй пуд касди иштиракна: Ягъибегов Кичигеба, Мегьамедов Агъарзади ва Жалилов Жалила. Абуру Советрин гьукум паталай зегьметар чIугуна.

1984 йисуз Гъугъандал сифтегьан классрин мектеб ахъайна. Садлагьай муаллим ина Гьамидов Азиз хьана. Ам гзаф савад авай, азаддаказ араб чIалалди рахазвай хуьре авай са кас тир. Хуьруьнбурукай сифте яз кьилин чирвилер гьада къачуна. Мектебда кIелзавай аялрин кьадар къвердавай пара жезвай. Гуьгъуьнин йисара чирвилер къачурдалай кьулухъ цIийи муаллмарни хтана: Эмирханов Ширин, ПIирмегьамедов Мегьамедрасул, Гъафуров АбдулмутIалиб, Мегьамедов Мегьамедшериф, Къарибов Шагьбуба, Шагьгьуьсейнов Зикера ва мсб. 1930-й йисара ина тамам тушир юкьван 7 йисан мектеб кардик акатна. Интернатни галайвиляй ана КIама Кучунрин ва Кучунрин жегьлил-аялриз кIелдай мумкинвал хьана. 1937 йисуз хуьре колхоз тешкилнай. Адан садлагьай председательвиле Эмирханов Панагь хкянай.

Ватандин ЧIехи дяведиз хуьряй 95 кас фена, абурукай 45-даз элкъвена хтун кьисмет хьанач. Абур гьамишанда рикIел хуьн яз, хуьруьн юкьни-юкьвал гуьмбет хкажнава. Дяведин йисара хуьруьнвийрикай 23 касдикай офицерар хьана, абуру женгера кьегьалвтлелди иштиракна. Гзафбуруз гьукуматдин орденар, медалар ва маса пишкешар гана. Талибов Талиб, Мамедов Неби, Медетов Эмираслан, Мегьамедов Мегьамедшерив «Яру Гъед» ордендиз лайих хьана.

Дяведилай гуьгъуьнин йисарни гзаф четинбур тир. Майишат гуьн-гуьниз хкана кIанзавай. И карда чIехиз къуьн кутуна гъугъанви Даштемиров Расул Даштиевича. Ада сифте яз 1932 йисуз хуьруьн майишатдин институт куьтягьна. Дяведин ва адалай гуьгъуьнин йисара ам Докъузпара райондин кьилин агроном тир. Ам кьиле аваз районда сифте яз Гъугъандал кеспиятдин жуьреда гзаф иер багъ кутунай. И багъдин емишрин тариф виринриз акъатнай. Машгьур алим, ципицIбан тир ада гуьгъуьнлай яргъал йисара Дербентдин ципицIбанвилин тежрибадин станциядиз регьбервал гана. Гьукуматдин гзаф орденринни медалрин сагьиб 1983 йисуз рагьметдиз фена. Дербентда ада уьмуьр авур кIвалин цлал (Буйнакский 36) мемориал плита алкIурнава.

Гъугъанар арандиз чпин уьруьшрал куьч хьана, кьве вацIун арада (Самур ва СтIал) ери-бине кутунва. И кардин тарих ихьтинди я. Вини Гъугъандал мал-къара хуьдай чIурарикай са кьадар дарвал авай. Гзаф хуьруьнвияр кьуьд акъудун патал арандиз къвезвай. Ина бес кьадар чил ава. Абур аранда пуд чкадал пай пай хьана: 12-13 хзан Кучун Къазмайрин патав гвай. Ина абурун сурарни ама. 30-далай виниз хзанар Уружбайрин хуьруьвай са километр агъадихъ, 14-15 хзан ракьун-рекьин кIаник пата, къазмаяр атIана, уьмуьр гьализ хьана. Гатун береда вири сувуз Гъугъандал хъфидай.

ЦIийи чкадал хуьр кутадайла, гьелбетда, четинвилерни хьана. Гъугъанар куьч хьанвай чкадин патахъай чIехи гьуьжетар авай. Жемятди къейдзавайвал, гъугъанви Багъир лугьудай кас виликрай Темир-Хан-Шурадиз арза гваз фенай. Ана арзадиз яб гана, месэла рази жедайвал гьялна, ганвай чилин сергьятарни тестикьарна. Жемятдиз аранда чил хъуьтIуьн чIур яз вугана, кIвалер эцигдай ихтияр авачиз. Гъугъанрин хуьруьн сергьятар аранда ихьтинбур хьана: Уружба хуьруьн кIанелай агъадихъ Ярукьваларив агакьадалди кьве вацIун арада 1150 гектар чил. ЦIийиз абуру хуьр Самур вацIун къерехдал кутуна. Районар арадал атайла, гъугъанвийрин 14-15 хзан Кьасумхуьруьн райондик, амай 150 хзан Докъузпара райондик, абурухъни аранда 450 га чил туна. 1961 йисуз хуьр куьчарунин къарар кьабулна ва цIийи хуьр жемятди арада авай чпин чилел кутуна. Исятда хуьр авадан хьанва. Ина юкьван мектеб, клуб, медпункт ава. Агьалийри Гъугъанрин тежибадинни чирна-жагъурунрин майишатда (ОПХ "Гоганское") зегьмет чIугвазва. ЦIуру хуьруьн чилерни жемятдин ихтиярда ава. Сувал авай чилер вахчун, чи жемятдин ихтиярда хъхьун Жарасов Агьмедханан, Агьмедов Сулейманан ва райондин кIватIалдин депутат яз хьайи Мамед Мегьамедован зегьметрин нетижа я.

Алай аямда Вини Гъугъандал пуд кIвалер арадал хканва. ЦIуру хуьр арадал хкун патал зегьметар Яралиев Букара чIугвазва. Ада вичин гадайриз ана кьве гьавадин цIийи кьве кIвалер эцигна. Гъугъанвийри сувал алай хуьруькай кIвач атIанвач, фин-хтун авазва. Умуд ийизва, хуьр арадал хкведа. И жигьетдай алахъунар хуьруьн администрациядин кьил Яралиев Элмарани гзаф ийизва. Вири четинвилер алуддай бес кьадар къуватар хуьре ава.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 634 тир [1].

Алай чIавуз хуьр харапIайриз элкъвена.

ТIвар-ан авай ксар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Даштемиров Багьадин Расулович — Гъугъанвийри дамахарзава чпин баркаллу хва Даштемиров Багьадин Расуловичал. Адан агалкьунар хуьруьн майишатдин хиле чIехибур я. Алимди ципицIрин багъар кутунин цIийи къайдаяр в ципицIрин цIийи сортар арадал гъун патал вичин бубадин рехъ лайихлудаказ давамарна.
  • Жарасов Далгат — Гъугъанрин С. Орджоникидзедин тIварунихъ галай кохоздин председательвиле, хейлин йисара Азадогълийрин мектебдин директорвиле зегьмет чIугуна.
  • Жалалдин Сулейманович Агьмедов — юкьван мектеб куьтягьай ам кIвалахиз кьве йисуз колхозда акъвазна, ахпа вичин вири уьмуьр хуьруьн майишат вилик тухуниз бахшна. Ада Ленинградда агалкьунралди хуьруьн майишатдин институт куьтягьна, Герейханован совхозда кьилин агрономвиле, ахпа Дербентдин ципицIбанвилин тежрибадин станцияда кIвалахна. Алимди яргъал йисара «Аламишинский» совхоз кьиле тухвана. Гуьгъуьнлай ада тежрибадинни чирна-жагъурунрин «Гоганское» майишатда директорвална.
  • Гьамидов Фрид Азизович — яргъал йисара жавабдар къуллугъ авур, медицинадин илимрин кандидат.

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]