ЦIахурар

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
ЦIахурар
Цахурский флаг.jpg
ЦIахуррин милли тIаратI
Вири санлай кьадар

30 000 кьван [1]

Гегьенш хьанвай ареал
Урусатдин пайдах Урусат 12 769 кас (2010) [2]
       Дагъустандин пайдах Дагъустан 9 771 кас (2010) [3]
       Ставрополь крайдин пайдах Ставропольдин край 403 кас (2010) [4]
       Ростов вилаятдин пайдах Ростов вилаят 315 кас (2010) [4]
Азербайжандин пайдах Азербайжан 12 300 кас (2009) [5]
       Закатала район 11 203 кас (2009)
       Къах район 1 008 кас (2009)
ЧIал
ЦIахур чIал
Дин
Ислам, суни мусурманар
Арадал атун
алпанар
Расадин жуьре
Европеоид раса (къавкъасион жуьрединни каспий жуьредин акахьун)
Акатзава
лезги халкьар
Мукьва халкьар
агъулар, арчияр, будугъар, къирицIар, лезгияр, рутулар, табасаранар, удияр, хинелугъар
Ареалдин карта
Кеферпатан Къавкъаздин чIалар лез.svg
14-лагьай тав


ЦIахурар (цIах. йихъбы, цIaIхбы) — тарихдин къене Дагъустандин кьибле ва Азербайжандин кефер пата уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин халкь. Дегь Алпандин халкьарикай сад я. ЦIахурар нах-дагъустандин халкьарин хзандин лезги халкьарин группадик акатзава.

Хайи чIал — цIахур чIал я. ЧIалан, медениятдин ва адетрин патахъай цIахурар муькуь Дагъустандин миллетриз, иллаки лезги халкьариз, мадни мукьва я.

Азербайжандин гьукуматди тухузвай, гъвечIи халкьар терг авунин сиясатдиз килигна цIахурин чIехи пай цIапариз элкъвена ва и процесс къенини юкъузни йигиндаказ физва.

Чеб авай чилер ва кьадар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЦIахурар лезгияр хьиз, СССР чкIайдалай кьулухъ кьве гьукуматрин чилерал пай хьанвай халкь я. Къе абурун са пай Дагъустанда, муькуь пайни Азербайжанда амукьнава. Дагъустанда цIахурар Рутул райондин сувун хуьрера, Азербайжан патани Закатала ва Къах районрин сувун ва сувун ценерив галай хуьрера уьмуьр тухузва.

ЦIахур халкьдин вири санлай кьадар тахминан 30 агъзур кас я. Абурукай 13 агъзур Урусатдал, 12,5 агъзур Азербайжандал къвезва. Амай пайни дуьньядин чара-чара уьлквейриз чкIанва. Бязи чешмейри гузвай малуматриз килигна, Азербайжанда авай цIахуррин кьадар официал чарара ганвай кьадардилай гзаф виниз я. Азербайжанда авай цIахуррин кьадар дуьз малум туш, вучиз лагьайтIа Советрин береда цIахуррин паспорта «лезги» кхьизвай. Исятда Азербайжанда авай цIахуррин гзафбурун паспортра «азербайжанви» кхьенвайди я. Идан себеб, Азербайжанда кьиле физвай гъвечIи халкьар (абурук лезгиярни кваз) цIапариз элкъуьрунин сиясат я. Исятда Азербайжанда авай цIудралди цIахур хуьрерин эгьлияр цIап чIалал рахазва [6].

Дагъустанда ва Азербайжанда цIахур чIалалди рахазвай вирини-вири 29 цIахур хуьр ава:

Дагъустанда:

Азербайжанда:

Закатала шегьер — акахьай агьалияр.
Агъдам-Калел — цIахур чIал хвенва.
Али-Байрамлы — цIахур чIал хвенва.
Джимджимех — азербайжан чIалал элячIнава.
Заган — цIахур чIал хвенва.
Сувагел  — цIахур чIал хвенва.
Кьас — цIахур чIал хвенва.
Кьаркьвай — цIахур чIал хвенва.
Къалял — цIахур чIал хвенва.
Эзгилли — азербайжан чIалал элячIнава.
Сапынджий — цIахур чIал хвенва.
Гъаласкьар — цIахур чIал хвенва.
Гудьбарах — цIахур чIал хвенва.
Къымыр — азербайжан чIалал элячIнава.
Къымырбазар — азербайжан чIалал элячIнава.
Къандах — азербайжан чIалал элячIнава.
Лагьидж — цIахур чIал хвенва.
Мишлеш-Тала — азербайжан чIалал элячIнава.
Мамрых, Мамрий — цIахур чIал хвенва.
Мухах — азербайжан чIалал элячIнава.
Чардахлар — азербайжан чIалал элячIнава.
Чобанкол — азербайжан чIалал элячIнава.
Чинчар — цIахур чIал хвенва.

Къах шегьер — акахьай агьалияр ава.
Абрамчей — азербайжан чIалал элячIнава.
Агъези — цIахур чIал хвенва.
Агъчей — азербайжан чIалал элячIнава.
Гашгачей — азербайжан чIалал элячIнава.
Джиных (Гюллю) — азербайжан чIалал элячIнава.
Зарна — азербайжан чIалал элячIнава.
Илису — азербайжан чIалал элячIнава.
Къум — чIехи пай азербайжан чIалал элячIнава.
Лекид — азербайжан чIалал элячIнава.
Лекид-Кутюклу — цIахур чIал хвенва.
Сарваг — азербайжан чIалал элячIнава.
Чинар — цIахур чIал хвенва.

ТIварцIикай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

«ЦIахур» тIвар цIахур миллетдин рикI тир дегь ЦIахур хуьруьн тIварцIихъ галкIанва [7]. Чпи чпиз цIахурри йыхъбы, цIaIхбы лугьузвайди я.

Дагъустанда рутулри цIахурриз — гъалтахъар, аваррихъалтагъал, яхулрицІахъюр лугьузва. Азербайжанда цIапари абуруз вилик лезгияр лугьузвай, гила сахурлар лугьузва[8].

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЦIахур халкьдин тарих яргъал виш йисарин дегьнейриз физва ва чи эрадилай вилик 4-лагьай агъзур йисуз арадал атанвай авадан медениятдихъ галаз алакъалу я [9]. Дагъустандин ва Кьиблепатан Къавкъаздин халкьарин арадай виридалайни дегь чIаван чешмейра тIвар гьатнавай халкьарикай сад — цIахурар я [10].

ЦIахуррин ва гьакIни вири лезги халкьарин дуьз бинеяр, дегь чIавуз Алпан гьукумат туькIуьрай алпандин тайифаяр я. ЦIахур миллетдин энтогенезда иштирак авур «йикий» тIвар алай алпан тайифайри Алпан уьлкведин кьиблединни-рагъакIидай пад кьунвай ва Армениядихъни Гуржистандихъ галаз са сергьятрал алай. Куьр-Алазан кIама авай топонимрин чIехи пай цIахур чIалан гафар тирди фикирдиз къачуртIа малум жезва хьи, вилик девирда цIахур миллет гзаф гегьенш чилерал чкIанвай.

Алпан уьлкведин кьилин дин тир христианвилиз ва адан архитектурадиз талукь лап дегь заманадин имаратар къе цIахур хуьрера амукьнава:

  • Къах райондин Къум хуьре VI виш йисариз талукь алпандин клисадин (базиликадин) харапIаяр амукьнава.
  • Къах райондин Лекит хуьре VII виш йисан тарихриз талукь алпан монастырьдин ва я къеледин дараматрин комплексдик акатзавай элкъвей цлар авай клисадин харапIаяр амукьнава.

Идалайни гъейри цIахурри уьмуьр тухузвай чилерал, лезги халкьарин дегь ва девлетлу тарихдикай хабар гузвай пара кьадарда муькуь тарихдин имаратар ава.

XV—XIX виш йисар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЦIахуррикай сифте малуматар VII виш йисариз талукь эрмени ва гуржи гъиливкхьинра гьатнава. И тарихдин гъиливкхьинра авторри «Цукети», бязи чешмейра «ЦIахайки» уьлквейрин тIварар кьазва. ЦIахур миллетдин кьилин хуьр тир — ЦIахур хуьр гьеле XI—XII виш йисара аваз хьайиди малум я. И кар тестикьарзавайди дуьздал акъуднай тарихдин кхьинар я. XIII виш йисуз араб алим Закария аль-Казвиниди ЦIахур хуьруькай икI кхьенай:

«...Генже шегьердилай ругуд йикъан мензилда алай чIехи ва гзаф агьалияр авай шегьер я. Ам Лакзан уьлкведин кьилин шегьер я. Ана гзаф мекьи я. Шегьердиз яд Самур тIвар алай вацIай къачузва. ТIуьнар асул гьисабдалди къуьлуьн магьсулрикай гьазурзава. Абуру чпиз бес тир кьадарда къуьл цазва ва цIегьрен нек хъвазва. Абуру цIегьрен сарикай расзавай кавалар алукIзава. Абурун кьилел са гьакимни авач, амма галазва абурухъ са фекь, адахъ галаз абуру аль-Шафии имамди кутур мезгьебдив кьурвал ибадат ийизва.»

Лезги чIаларин генетик мукьвавал чирнавай алимар ихьтин къарардал атанай, цIахур ва рутул чIалар VI—VII виш йисара са дидед чIалан нугъатар тир. Гуьгъуьнлай и нугъатар сад садавай къакъатна кьилдин рутул ва цIахур чIалар арадал атанай. Къе лезги халкьари уьмуьр тухузвай чилерал X виш йисуз Лакз тIвар алай уьлкве авай. Амма IX—XV виш йисарин тарихдаррикай садани, а уьлкведа лезгияр, цIахурар ва я рутулар авайди кхьеначир. И вири лезги халкьар «Лакз уьлкведин эгьлияр» хьиз къелемдиз къачунвайди я. Вучиз лагьайтIа а чIавуз Лезгистандин чилерал пара кьадарда сад садаз мукьва тайифайри уьмуьр гьалзавай, гуьгъуьнлай и тайифайрин бинедаллаз къенин лезги халкьар арадал атанвайди я [11].

ЧIехи этнограф Михаил Ихилова икI кхьенай:

«Чи фикирдалди, XV виш йисалди рутуларни цIахурар умуми лезги этносдивай гьеле чара хьаначир ва са лезги халкь хьиз физвай, амма къвердавай чпин кьетIен чIалар ва адетар арадал къвезвай.»[12].

Вахтар финивай Дагъустанда авай цIахуррин са пай Къах ва Жар приставствойриз куьч жезвай. ЦIахуррин цIап патаз куьч хьунин процесс дуьз XVII виш йисалди давам хьанай. XVIII виш йисан сифте кьилера Жар-Белокандин чилерар цIахур ва авар хуьруьн-жемиятар арадал къвезвай.

XV виш йисуз цIахурар гегьенш хьанвай чилерал феодал гьукумат арадал гъанай, адан кьилин шегьер ЦIахур хуьр хьанай. XVIII виш йисуз, кьилин шегьер Жар-Белоканда авай Илису хуьруьз тухвайдалай кьулухъ и гьукуматдиз Илисудин султIанат тIвар ганвай. Илису султIанатдин цIахур агьалияр цIапарихъ галаз къвал-къвалав авайвиляй абур эхиримжибурун гзаф къати таъсирдик квай ва вахтар къвердавай чебни цIапариз элкъвезвай.

1820 — 1860 йисарин къене Жар-Белокандин азад жемиятрин союз ва Илисудин СултIанат Къавкъаздин дяведа урусрин аксиниз къарагънай. Къавкъаздин вири сувун халкьар чIехи империядихъ галаз женг чIугвазвайди хабар хьайи авар ва цIахур хуьрерик 1830 йисуз чIехи къалабулухар акатнай. 1844 йисуз Илисудин султIан Даниял Имам Шамилан патаз элячIнай ва Урус Империядиз гъазават малумарнай. Дяве урусрин хийирдиз акьалтI хьайидалай кьулухъ, 1852 йисуз царьди Жар-Белокандиз жазадин экспедиция ракъурнай ва 13 цIахурни 2 авар хуьрериз цIай яна тамамдаказ терг авунай ва агьалияр Алазан вацIун арандиз куьчарнай. Анжах 1861 йисуз абуруз хайи хуьрериз элкъведай ихтиярар ганвай.

1839 йисуз милли къарагъунар секинардалай гуьгъуьниз Жар-Белокандин азад жемиятар ва Илисудин СултIанат Закаталадин округдик кутунай. Жар-Белокандин азад жемиятар терг авуртIани, Илисудин СултIанат Закаталадин округдик кваз амукьнай. 1844 йисуз Урус гьукуматди султIанатни терг авунай.

1875 йисуз акъуднай «Урусат Империядин халкьарин сиягь» тIвар алай документдив кьурвал, Дагъустан вилаятдин Самур округда 2 430 цIахурвиди уьмуьр ийизвай. 1895 йисан малуматриз килигна, Лучек наибвиле авай цIахуррин кьадар 5 149 кас тир.

ЧIал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Асул макъала: ЦIахур чIал

ЦIахур чIал нах-дагъустандин чIаларин группадин лезги чIаларин хзандик акатзава. Адаз гьам лексикадин, гьамни структурадин кьетIенвилерин жигьетдай виридалайни мукьва рутул чIал я [13]. ЦIапарихъ галаз хьайи яргъалди алакъайрин себебдалди, цIахур чIал азербайжан чIалан гзаф къуватлу эсердик акатнава. Адак зурба кьадарда цIап бинедин гафар ква. ЧIал пуд нугъатриз пай жезва: цIахур-сувагел нугъат, гелмец-курдул нугъат ва сабунчи нугъатар. Дагъустанда авай цIахурриз чпин хайи чIалалай гъейри урус чIални чида. Амма Азербайжанда авай цIахуррин чIалан гьалар аксибур я. ЧIехи пай аялар ва жегьилар дидед чIалал рахазмач, вири азербайжан чIалал элячIнава. ЦIахур чIалал анжах кьуьзуьб авсиятда ава.

ЦIахур чIалакай сифте къиметлу материалар немецви алим Р. Эркерта вичин «Die Sprachen des kaukasischen Stammes» диссертацияда ганвай. 1930 йисуз А. Н. Генкоди цIахур алфавит туькIуьрнай. 1864 йисалди цIахурри араб графикадал туькIуьрнай «ажам» алфавитдикай менфят къачузвай. 1935 йисалай 1938 йисуз сифте кьилин мектебрин агъа классра тарсар цIахур чIалалди гузвай. 1952 йисалди цIахур мектебра (гьатта Дагъустандани) тарсар азербайжан чIалал тухузвай, 1952 йисалай инихъ — гьукуматдин урус чIалал.

1990 йисуз цIахур чIалаз кирилл графикадин бинедаллаз цIийи алфавит туькIуьрнай. Азербайжанда латин гьарфаралди туькIуьрнай цIахур алфавит кардик ква. 1996 йисуз Бакуда латин алфавитдин куьмекдалди садлагьай цIахур азбука чапдай акъуднай.

Алай чIавуз цIахур чIал Дагъустан Республикадин гьукуматдин чIаларикай сад я. Дагъустанда цIахур чIалан ва эдебиятин тарсар садлагьай классдилай гузва.

Дин[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Диндал гьалтайла цIахурар суни-мусурманар я. Шафии мезгьебдин рекье ибадат ийизва [14]. ЦIахурар ислам диндал X—XI виш йисарин арада атанай, адалай вилик абур христианар тир [15]. XIII виш йисуз ЦIахур хуьруьз атанвай Ал-Казнивиди икI кхьенай: «хуьруьн агьалидин вири шафии мезгьебдин рекье ава. Хуьре са медресе ава, адан бине Низам ал-Мулк Хасан ибн Исхака эцигайди я.

Меденият[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1992 йисуз «ЦIахурар» тIвар алай милли медениятдинни-тарихдин жемият арадал гъанай, абурун къаст квахьзавай милли адетар, чIал хуьн ва халкьдин уьмуьр вири патарихъай вилик тухун тир. Дагъустанда цIахур чIалал «Нур» газет, аялрин «Лачин» (Кард) журнал, «Алшан» макъаматдин ТВ-гунуг, ДГьУ-дин (ДГУ) дагъустандин чIаларин отделениеда цIахур чIалан муаллимар гьазурзава. 2009 йисалай Дагъустанда цIахур чIалал аялрин журнал «Соколёнок» акъатзава. «ЦIахур» кьуьлерунин ансамбль кардик ква.

Азербайжанда, Закатала районда ЦIахур Медениятдин Центр кIвалахзава. Ана кьуьлердай ва манияр лугьудай коллективар гьазурзава. Абурукай виридалайни машгьурди «Джейранум» тIвар алай ансамбль я. 2009 йисуз Азербайжандин Закатала райондин Гаргай хуьре цIахур чIалал садлагьай куьруь-метрдин фильм чIугнай — «Далу кьибле патаз» (цахур. Кьиблайика йикьгьийна, азерб. Arxası qibləyə). ЦIахур миллетдин манийрикни макъаматдик цIапарин культурадин кIеви эсер галукьнава.

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Г.Х.Ибрагимов Цахурско-русский словарь. стр.6
  2. Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010
  3. Национальный состав населения РФ по регионам, согласно переписи населения 2010 года
  4. 4,0 4,1 Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.: см.
  5. Национальный состав Азербайджана по районам по переписи 2009
  6. Г.Х.Ибрагимов, Ю.М. Нурмамедов. Цахурско-русский словарь. — М.: Изд-во Российской Академии Наук. Дагестанский научный Центр. Институт языка, литературы и искусства им. Г. Цадасы, 2011. — С. 499-501.
  7. Агеева. Р. А. Какого мы роду-племени? Народы России: имена и судьбы. Словарь-справочник 2000 г.
  8. Языки Российской Федерации и соседних государств. Энциклопедия в 3-х томах. — М.: Наука, 2001. — Т. 3. — С. 334-335. — ISBN 5-02-011237-2.
  9. http://identity2010.ru/?page_id=2310 Народы России: Цахуры
  10. Гамзат Мусаев Цахуры в XVIII—XIX вв.: историко-этнографическое исследование XVIII—XIX вв. — Махачкала, 2009. — 2 стр.
  11. История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в. / Ответств. ред. Б.Б. Пиотровский. — М.: Наука, 1988. — С. 154.
  12. Ихилов М. М. Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов. — Махачкала: Дагестанский филиал Академии наук СССР, 1967. — С. 62.
  13. Цахурский язык
  14. П.И. Пучков РАЗДЕЛ II. РОССИЙСКИЙ ОПЫТ. СОВРЕМЕННЫЕ РЕАЛИИ. www.isras.ru. Архивация 3 февраль 2012.
  15. Сергеева Г. А. Цахуры // Расы и народы. Вып. 26. — Наука, 2001. — С. 16. — ISBN 5-02-008712-2.

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]