Агъа СтIал

Википедия Cайтдихъай
(Агъа СтӀал-кай рахкъурнава )
Перейти к навигации Перейти к поиску
Урусатдин пайдах Хуьр
Агъа СтIал
урусАшага-Стал
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Муниципал район
Хуьруьнсовет
ЯШЧдин кьакьанвал
490 м
Агьалияр
2749 кас (2008)
Миллетар
Динар
Сятдин чӀул
Телефондин код
+7928
Почтунин индекс
368775
Автомобилдин код
05
Код ОКАТО
82 247 820 001
Официал сайт
Агъа СтIал (СтIал Сулейман район)
Агъа СтIал

Агъа СтIал, Агъа Кран (урусАшага-Стал) — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр. «Агъа СтIалрин» хуьруьнсоветдин административ юкь.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЧIехивилел гьалтайла СтIал Сулейман райондин виридалай чIехи хуьрерикай сад я. Магьачкъаладилай 184 км кьибле пата ала.

Хуьрелай 1,5 км рагъэкъечIдай пата, чилин винел пата дараматрин къванер ва юкьван виш йисариз талукь тир хъенчIин кIусар жагъанвай, инсанар яшамиш хьайи дегь чIаван чка ава. ХъенчIин са бязи кIусар кьиляй - кьилиз физвай цIарарив ва лепе гузвай хьтин ва кьулу цIарарив кIевирнава.

Агъа СтIал хуьрелай 1 км рагъакIидай пата, Кьулан СтIалриз тухузвай рехъ физвай кьакьан чкадин синел дегь заманадин сур авайди я. Эгъуьнна хкуднай кьве кучудуникай садан къеняй гимишдин цамар, хтар ва япагьанар, муькьудан — гимишдин са япагьан жагъанвай.

Хуьрелай тахминан 1 км кьибле пата, цин регъуьн мукьув, 3 м кьакьанвал ва 120 м пун авай элкъвей, винел пад вацIун къванери кIевирнай кIунтI ава. КIунтIунин кьиблединни - рагъакIидай патан гуьнедин кьецIил чкада, чепедин къапарин яру ва чIулав кIусарикай, гьайванрин кIарабрикай ва цIивинрикай ибарат тир, культурадин къат аквазва.

Агъа СтIалрилай 6 - 7 км кьиблединни - рагъэкъечIдай пата, Гуьлгьери вацIун эрчIи къерехда ва Арал чIурал алай фермадилай 0,2 км рагъакIидай пата, чилин винел пата дараматрин амукьаяр ва ч. э. вилик VII-IV виш йисариз талукь тир хъенчIин хайи кIусар авай, дегь заманада шегьер хьайи чка авайди я. Чкадин улу - бубайрилай амай сивяй - сивиз атай кьисайрив кьурвал, и чкадал юкьван виш йисарин шегьер алайди тир.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Къавкъаздин Алпандин заманада, гилан хуьр алай чкадал Кран вилаятдин кьилин шегьеррикай сад авайди тир. 1610 йисуз Вини СтIал, Кьулан СтIал ва Агъа СтIал хуьрерин мукьув иранвийрин лезгийрихъни кьабгъанрихъ галаз ягъунар хьанвай. Хуьруьн агьалияр, 1877 йисан Урусат империядин аксиниз кьиле тухвай къарагъунда активдаказ иштирак авунвай. Империядин кьушинри гужалди бамишрай къарагъундилай кьулухъ, иштиракнавайбурун чIехи пайдиз кьиникьалди жазаяр ганвай ва хуьряй акъудна Сибирдиз ракъурнай.

Агъа СтIалда, сурун кьилихъ галай къванерал алай кхьинри шагьидвалзавайвал, абурун яшар 600 йис кьван я. Кхьнар гьич алачир къванерни ава. Гьа са чкадал са шумуд къатарин сурун гуьмбетар дуьздал акъатзавай чкаярни ава. Латарин пIирен патав, тандин диаметр 7 метр ва 700 йис яшар авай тар кьакьан жезва.

Вилик хуьре кьве чад кIвалахзавай. Майишатдин крара вишелай пара куьтенан, пуд вишелай пара жуьт яцар ва 12 - дилай гзаф регьвер: Тайибан, Ферзилагьан, Бедеван, Нурдинан, Кериман, Шахмирзедин, Кайибан, Эмирханан, Шихжамалан ва муькуь регъвер кардик квай. Вири йиса кьиляй - кьилиз иниз къуншидал алай хуьрерай гъуьр регъвез къвезвай, вучиз лагьайтIа, Мамрачрилай, Кьасумхуьрелай ва СтIал вацIалай эгечIна, КIварчагъ дугундал кьван яргъи хьанвай чилер агъастIалвийриз талукь тир. АгъастIалвияр 2522 гектардилай пара майдандин чилерин иесияр тир. Магьсулар кIватI хъувунин къати кIвалахрин вахтара, векьер ядай вахтара, абуруз куьмек гуз суван хуьрерай цIудралди инсанар къвезвай. ЧIугвазвай зегьмет паталай абуру техилдив кутугай гьакъи къачузвай. Гьар йисуз ина техилдин магьсулрин, емишрин ва салан мейвайрин бул бегьерар кIватзавай.

Хуьре вад мискIин авай, абурукай сад — жуьме мискIин гилани амазма. Абдуллагь - эфендидин гьуьжре кардик квай.

«ЧIурухуьр» тIвар алай кIунтIунин кIаник галай чкадал, Кьвевардихъ, Шекидихъ ва Ширвандихъ галаз жемиятдинни - экономикадин, савдавилин алакъайра чIехи метлеб авай роль къугъвазвай, Къавкъаз Алпандин Кран вилаятдин кьилин шегьеррикай сад авайди тир. ЧIурухуьруьн къваларив гвай чкайра, «ХъуцIу» кIунтIал са чIавуз цур цIурурдай завод кIвалахзавайди тестикьарзавай шагъидвилер ава. Райондин хуьрериз газ тухудай гунгар чIугвадайла, «ЧIурухуьр» кIунтIалай 50 км яргъал сур дуьздал акъуднай. Жагъанвай затIарин арада авай са бязи затIари шагьидвалзава хьи, и чкайрин яшайишдин дин мус ятIа христианвал хьанвай. Жинеррин кIунтIарин муькув археологиядин эгъуьнар тухвадайла Александр Македонский девирдиз талукь тир хьилерин чахмахд къванцин кIвенкIвер жагъанвайди тир.

Тахминан X-XII виш йисара Агъа-Кран хуьр «ЧIурухуьр» чкадай гилан чкадиз тухванвай.

XIX виш йисуз Агъа СтIал хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Вини СтIал ва Кьулан СтIал хуьрерихъ галаз Агъа СтIалрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

2008 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, хуьруьн 1425 майишатра 2749 кас яшамиш жезвай. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 246 кIвал авай, агьалийрин кьадар 1269 кас тир: 630 итим ва 639 паб. [1] Хуьруьнэгьлийрин гзафбур куьч хьана Агъа СтIалрин Къазмаяр хуьр арадал гъанвай.

Килигиз лайихвал авай чкаяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Зурба зариди СтIал Сулеймана уьмуьр гьалзавай кIвал, 1950 йисалай музей я.
  • Агъа СтIалрин юкьван пата архитектурадин имарат тир — кIвалахзазай Жуьме - мискIин ава. Архитектурадин пак - имаратрин сиягьдик гьакIни, хуьрелай 3 км кеферни - рагъэкъечIдай пата авай Латар-пIир, хуьруьн кеферни - рагъакIидай къерехда авай Цацун-пIир ва хуьруьн сурун кеферни - рагъакIидай къерехда авай Леле-пIир мавзолеяр акатзава.

ТIвар - ван авай ксар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Билалов Альдер — машгьур лезги шаир, кхьираг ва муаллим.
  • Гьасанбегов Мусайиб Сулейманан хва, лакIаб СтIал Мусайиб — лезги шаир, Ватандин ЧIехи дяведин иштиракчи.
  • СтIал СулейманXX виш йисан Гомер тIвар къачунвай Дагъустандин халкьдин зурба лезги зари.
  • Стальская Лидия Мирзеюсуфовна — лезги шаир, чIехи лезги шаир СтIал Сулейманан хтул я.
  • Нагъиев Фейзуддин — урусатдин лезги зари, зариятхъан ва публицист.
  • Атлухан-эфенди (тахминан 1770 – 1860 йисар) — фарс, туьрк ва араб поэззияр чидай, вичини шийирар кхьизвай, математикадал ва астрономиядал гьевес авай, диндин - макитис (алим). Ада, вичин дах тир зурба арабист - макит (алим) Абдулвагьид - фекьидин гуьжреда кIелзавай. Гуьгъуьнлай Атлухан-эфендиди и гьуьжреда вичи тарсар гузвай. Агъа СтIалрин гьуьжреда тахминан 1882-1884 йисара Мегьамед Ярагъвиди ва 1857-1859 йисара Етим Эмина кIелзавай. Атлухан-эфенди Мегьамед Ярагъвидин дидедин патай чIехи амледин хва тир.
  • Абдул Гьамид-эфенди (тахминан 1805-1877 йисар) — зари ва диндин алим, адаз фарс, туьрк ва араб чIалар чидай. Яхулви тариххъан Али Каяевди вичин «Дагъустандин алимрир биография» улубда Абдулгьамид-эфендидиз «Куьредин виридалай тIвар - ван авай ва гьар патахъай зигьин авай макитис (алим)» лугьузва. 1877 йисан къарагъундин кьилел алайди хьиз Кьвевар шегьерда кьиникьалди жаза къачунвай. Етим Эмина адаз вичин и шийирар бахш авунай: «Абдулгьамид – чирвилерин гьуьл, гзаф акьул авай эсерар чаз туна, кьил Женнет авай патахъ рекье гьатна.»
  • Абдулвагьид-эфенди (тахминан 1811-1896 йисар) — философ ва логик, гьуьжреда тарсар гузвай зурба арабист - макитис (алим). ЦIуру эгьлийрин ихтилатралди, Атлухан-эфендидин и сихил муькуьбурукай бедендин зурба кIалубдив ва масабрув гекъигиз тежер хьтин чIехи кьуватдив тафават аваз тир. Вичин шийирин сада Етим Эмина Абдулвагьид-эфендидин балкIан икI тарифарзава: «Шарвилидин вичиз лайих тир кегьер шиврев мубаракзава за вун. Ви экв чукIурзавай вилер, нур гузвай шив мубаракзава за.» Эфенди Абдулвагьида гьуьжреда вичин тарсар гунин кIвалахдилай гъейри, хуьруьн дуванхъандин буржини кьиле тухвазвай. 1877 йисан къарагъунда иштирак авурвиляй ам Сибирдиз ракъурнай ва анай 10 йисалай элкъвена хтанвай. Урусат империядин пачагьдин къуллугъэгьлийри Абдулгьамид ва Абдулвагьид стхайирин кIвал, къене абурун мал-девлетар, улубар ва кхьиналди тир докуметар гваз цIай яна курнай.
  • Абдулфатагь-эфенди (XIX виш йисан юкьвар) — диндин - макитис (алим), Эфенди - Абдулгьамидан хва, адаз муькуь макитрани (илимра) гзаф гегьенш чирвилер авай.
  • Каиб Тегьирбеган хва (XIX виш йисан сифтеяр) — пачагьдин армиядин подпоручик, араб, туьрк, урус чIалар чидай. Адан хва Мегьамад пуд СтIал хуьрерин дуванхъан тир, ва Мегьамадкерим хва Агъа СтIалрин кавха тир.

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]