КцIар район

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Муниципалитетдин район
КцIар район
Уьлкве
Азербайжан
Регион
Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион
Район
КцIар район
Кьилин шегьер
Къенепатан паюнар
70 хуьруьнсоветар акатзава
Райондин кьил
Шаир Алхасов
Бине кьунва
1938 йис
Майдан
1 542 км²
Агьалияр
92 600 кас (2013)
Къалинвал
55 кас/км²
Миллетар
Динар
КцIар район


Телефондин код
+994 138
Почтунин индекс
AZ3800
Автомобилдин код
38
Официал сайт
[www.qusar-ih.gov.az/index.html элячӀун]

КцӀар район (азер. Qusar rayonu) — Азербайжан республикада авай муниципалитетдин район. Агьалидин кьадардиз килигна, дуьньяда виридалайни чӀехи лезги район я.

Администрациядин юкь — КцIар шегьер я.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Район Къавкъаздин Кьилин цIиргъинин кефердинни — рагъэкъечӀдай патан хушал, Азербайжандин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, республикадин кьилин шегьер тир Бакудилай 179 км яргъал ала.

КцӀар район кефер патай Дагъустандин Докъузпара ва Мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз, рагъэкъечӀдай патай Хъачмаз, кьиблединни — рагъакӀидай патай Кьвепеле, кьибле патайни Къуба райондихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин сергьятрин умуми яргъивал 255 км я. Муькуь районрихъ галаз сергьятрин яргъивал:

Райондин чилерин чӀехи пай сувари кьунва, абурун Шагь сув (4243 м), Яру сув (3925 м) ва КичIен сув (4466 м) кукӀвар Азербайжандинни Дагъустандин виридалайни кьакьан чкаяр я. Райондин чилерайтӀуз, асул гьисабдалди суварал алай живеринни муркӀарин цӀурунин нетижада арадал къвезвай, пара кьван сувун вацӀар авахьзава. Абурукай виридалайни чӀехибур Кьулан вацIни КцIар вацI я. 20 % тамари кьунвай райондин чилер Азербайжандин туризмдин асул зонадиз элкъуьрнава.

Райондин вири санлай майдан — 1542 км² я, им вири Азербайжандин майдандин 1,7 % туькӀуьрзава. ЧӀехивилел гьалтайла, уьлкведин маса районрив гекъигайла КцӀар район 14-й чкадал ала. Райондин рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патахъ авай яргъавал 84 км, кьибле патай кефер патахъ — 35 км я.

Райондин гьуьлерихъ галаз сергьятар авач. Виридалайни мукьвал алай Каспий гьуьл райондилай 15 км яргъал рагъэкъечӀдай патахъ ала.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гилан КцIар райондин чилер Къуба уезддин къене аваз 1840 йисуз Каспи вилаятдик акатнай. 1846 йисуз и чилер Дербентдин губерниядик, 1860 йисузни Бакудин губерниядик кутунай.

Республикадин составдин къене муниципалитетдин район хьиз сифте яз 1930 йисуз, администрациядин юкь Хьил хуьре аваз Хьилерин район тешкилнай. Гуьгъуьнлай, 1934 йисуз администрациядин юкь КцIар шегьердиз тухвана райондин тIвар КцIар райондиз дегишарнай.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Райондин агьалийрин лап чӀехи пай лезгияр я. Бала КцIар, Вини Лакар, Суважал, Хурай, Бидиркъеле[1], Гьесенкъеле (КцIар район)Гьесенкъелени[2] Чилегир[3] хуьрера тӀимил пай лезгийрихъ галаз акахьна цӀапари уьмуьр ийизва. Абур лезги чӀаланни цӀап чӀалан акахьунал рахазва.

Йисариз килигна райондин агьалийрин кьадар:

Йис 1939 1959 1970 1979 1999 2009 2011 2013
Агьалияр 53 968 43 377 62 894 67 463 80 816 87 857 90 438 [4] 92 600 [4]
Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна КцӀар райондин миллетрин состав.
Йис
1939 [5]
1959 [6]
1970[7]
1979[8]
1999[9]
2009[4]
лезгияр 47 415 (87,9 %) 37 585 (86,6 %) 55 164 (87,7 %) 59 325 (87,9 %) 73 278 (90,7 %) 79 629 (90,63 %)
цIапар 3 892 (7,2 %) 3 627 (8,4 %) 5 776 (9,2 %) 6 654 (9,9 %) 7 162 (8,9 %) 7 956 (9,06 %)
урусар/ украинар 2 117 (3,9 %) 1 449 (3,3 %) 1 205 (1,9 %) 730 (1,1 %) 189 (0,2 %) 87 (0,10 %)
туьрквер 82 (0,1 %) 102 (0,12 %)
чувудар 279 (0,5 %) 241 (0,6 %) 314 (0,5 %) 173 (0,3 %) 32 (0,1 %)
татар/ чувудар 5 (0,1 %) 8 (0,1 %)
эрменияр 54 37 (0,1 %) 85 (0,1 %) 115 (0,2 %) 3 (0,1 %)
аварар 2 5 (0,1 %) 18 (0,1 %) 16 (0,1 %)
гуржияр 12 11(0,1 %) 7 (0,1 %) 13 (0,1 %)
удияр 4 (0,1 %)
цIахурар 1 (0,1 %) 2 (0,1 %) 2 (0,1 %) 18 (0,1 %)
татарар 36 (0,1 %) 19 (0,1 %) 10 (0,1 %) 8 (0,1 %)
курдар 2 (0,1 %) 2 (0,1 %) 26 (0,1 %)
масабур 7 (0,1 %) 37 (0,1 %)
вири 53 968 (100 %) 43 377 (100 %) 62 894 (100 %) 67 463 (100 %) 80 816 (100 %) 87 857 (100 %)

Администрациядин паюнар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Райондик 70 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 92 хуьр акатзава [10].

КцIар райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (яцIу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

Муниципалитет
Хуьрер
«КцIарин» муниципалитет КцIар шегьер
«Агъа Манкъулидхуьруьнсовет» Агъа Манкъулидхуьр, Мучугъуба
«Агъа Лакарин» хуьруьнсовет Агъа Лакар
«Атлухан» хуьруьнсовет Атлухан
«Аваран» хуьруьнсовет Аваран
«Аваран хъишлах» хуьруьнсовет Аваран хъишлах
«Бала КцIар» хуьруьнсовет Бала КцIар
«Бидиркъеле» хуьруьнсовет Бидиркъеле
«Вини Калунхуьруьнсовет» Вини Калунхуьр
«Вини Лакарин» хуьруьнсовет Вини Лакар
«Вини Тигьиржал» хуьруьнсовет Вини Тигьиржал
«Вини ЦIийихуьруьнсовет» Вини ЦIийихуьр
«Вурварин» хуьруьнсовет Вурвар, Вурваруба
«ГадацIийихуьруьнсовет» ГадацIийихуьр
«ГуьндуьзкIелейрин» хуьруьнсовет ГуьндуьзкIеле
«Гьачатала» хуьруьнсовет Гьачатала
«Гьесенкъеле» хуьруьнсовет Гьесенкъеле
«Гьилерин» хуьруьнсовет Гьил
«Гьилуба» хуьруьнсовет Гьилуба
«Зинданмуругърин» хуьруьнсовет Зинданмуругъ
«Зинданмуругъ хъишлах» хуьруьнсовет Зинданмуругъ хъишлах
«Киригрин» хуьруьнсовет  Киригар
«Кузун» хуьруьнсовет Кузун, Четкуьн
«Кузун хъишлахрин» хуьруьнсовет Кузун хъишлах
«Къалажух» хуьруьнсовет  Къалажух
«Къаратуба» хуьруьнсовет  Къаратуба
«Къаяхуьруьнсовет» Къаяхуьр
«Къутургъан» хуьруьнсовет  Къутургъан, Арчан, Илихъ, ГъенервацI
«Кьилегьуба» хуьруьнсовет Кьилегьуба, Нежефхуьруба
«Кьуьхуьруба» хуьруьнсовет  Кьуьхуьруба
«КIуфуба» хуьруьнсовет КIуфуба
«КIурхуьруьнсовет» КIурхуьр
«Лакар хъишлах» хуьруьнсовет Лакар хъишлах
«Лацарин» хуьруьнсовет  Лацар
«Лечет» хуьруьнсовет Лечет
«ЛукIарин» хуьруьнсовет ЛукIар
«Манкъулидхуьруьнсовет» Манкъулидхуьр
«Минехуьруьнсовет» Минехуьр
«Миграгърин» хуьруьнсовет  Миграгъар, Лангу
«Мучугъ» хуьруьнсовет Мучугъ
«Нежефхуьруьнсовет» Нежефхуьр, Агъа Калунхуьр
«ПитIишхуьруьнсовет» ПитIишхуьр
«Пирал» хуьруьнсовет  Пирал
«Самур» хуьруьнсовет  Самур, ЦIийи Тигьиржал
«СтIур» хуьруьнсовет  СтIур, Кьуьхуьр, Яргъи КIек, ТIакIар, Гуьне, Синай.
«СтIуруба» хуьруьнсовет СтIуруба
«Суважал» хуьруьнсовет Суважал
«ТIигьиррин» хуьруьнсовет ТIигьирар
«Уьзденуба» хуьруьнсовет  Уьзденуба, Салагьуба
«Уьнуьгърин» хуьруьнсовет Уьнуьгъ
«Уьнуьгъуба» хуьруьнсовет Уьнуьгъуба, Хуьлуьхъуба
«ЧIехи Муругърин» хуьруьнсовет  ЧIехи Муругъ
«ЧIакIарин» хуьруьнсовет ЧIакIар
«ЧIакIар хъишлах» хуьруьнсовет  ЧIакIар хъишлах
«Чпир» хуьруьнсовет  Чпир
«Чилегир» хуьруьнсовет Чилегир
«Чубукълу» хуьруьнсовет  Чубукълу
«Хуьлуьхъ» хуьруьнсовет Хуьлуьхъ, Кьилегь
«Хурай» хуьруьнсовет Хурай
«Хуьрел» хуьруьнсовет Хуьрел
«ЦIуру Худат» хуьруьнсовет ЦIуру Худат
«ЦIуру Худатдин Къазмайрин» хуьруьнсовет ЦIуру Худатдин Къазмаяр
«ЦIехуьл» хуьруьнсовет ЦIехуьл
«Ширвановка» хуьруьнсовет Ширвановка, ЦIехуьлуба
«Эвежугъ» хуьруьнсовет Эвежугъ
«ЭчIехуьруьнсовет» ЭчIехуьр, ЭчIехуьруба
«Яргунрин» хуьруьнсовет Яргун, Яргунуба
«Ясаб» хуьруьнсовет Ясаб
«Ясабуба» хуьруьнсовет Ясабуба

ТIвар-ван авай ксар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Азербайжан
Азербайжандин герб Кьилин шегьер: Баку

Шегьерар: Гянжа  • Евлах  • Ленкоран  • Мингечаур  • Нафталан  • Нахичеван  • Сумгаит  • Ханкенди¹  • Хырдалан  • Шеки  • Ширван  • Шуша¹


Административ паюнар:

Районар: Агъдам²  • Агъдаш  • Агъжабеди  • Акстафа  • Апшерон  • Астара  • Ахсу  • Барда  • Бейлаган  • Белакан  • Билясувар  • Кьвепеле  • Геокчай  • Геранбой  • Гёйгёл  • Гобустан  • Гьажикабул  • Дашкесан  • Жалилабад  • Жебраил²  • Евлах  • Закатала  • Зангелан²  • Зардоб  • Имишли  • Исмайилли  • Къазах³  • Къах  • Кедабек  • Келбажар²  • Кубатлы²  • Къуба  • КцIар  • Кюрдамир  • Лачин²  • Ленкоран  • Лерик  • Масаллы  • Нефтечала  • Огъуз  • Саатлы  • Сабирабад  • Сальян  • Самух  • Сиазан  • Тауз  • Тертер²  • Ужар  • Физули²  • Хъачмаз  • Хожавенд²  • Хожалы²  • Хызы  • Шабран  • Шамкир  • Шеки  • Шемаха  • Шуша²  • Ярдымлы


Нахчиван АР-дин районар: Бабек  • Жулфа  • Кенгерли  • Ордубад  • Садарак³  • Шахбуз  • Шарур


¹ шегьер Суван - Къарабагъдин Республикадин гъилик ква
² райондин чилерин са пай ва я тамамдаказ Суван - Къарабагъдин Республикадин гъилик ква

³ райондин чилерин са пай Суван - Къарабагъдин Республикадин гъилик ква
Азербайжандин пайдах