КцIар район

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Муниципалитетдин район
КцIар район
Уьлкве
Азербайжан
Регион
Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион
Район
КцIар район
Кьилин шегьер
Къенепатан паюнар
70 хуьруьнсоветар акатзава
Райондин кьил
Шаир Алхасов
Бине кьунва
1938 йис
Майдан
1 542 км²
Агьалияр
92 600 кас (2013)
Къалинвал
55 кас/км²
Миллетар
Динар
КцIар район


Телефондин код
+994 138
Почтунин индекс
AZ3800
Автомобилдин код
38
Официал сайт
[www.qusar-ih.gov.az/index.html элячӀун]

КцӀар район (азер. Qusar rayonu / Гусар району) — Азербайжан республикада авай муниципалитетдин район. Агьалидин кьадардиз килигна, дуьньяда виридалайни чӀехи лезги район я.

Администрациядин юкь — КцIар шегьер я.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Район Къавкъаздин Кьилин цIиргъинин кефердинни — рагъэкъечӀдай патан хушал, Азербайжандин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, республикадин кьилин шегьер тир Бакудилай 179 км яргъал ала.

КцӀар район кефер патай Дагъустандин Докъузпара ва Мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз, рагъэкъечӀдай патай Хъачмаз, кьиблединни — рагъакӀидай патай Кьвепеле, кьибле патайни Къуба райондихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин сергьятрин умуми яргъивал 255 км я. Муькуь районрихъ галаз сергьятрин яргъивал:

Райондин чилерин чӀехи пай сувари кьунва, абурун Шагь сув (4243 м), Яру сув (3925 м) ва КичIен сув (4466 м) кукӀвар Азербайжандинни Дагъустандин виридалайни кьакьан чкаяр я. Райондин чилерайтӀуз, асул гьисабдалди суварал алай живеринни муркӀарин цӀурунин нетижада арадал къвезвай, пара кьван сувун вацӀар авахьзава. Абурукай виридалайни чӀехибур Кьулан вацIни КцIар вацI я. 20 % тамари кьунвай райондин чилер Азербайжандин туризмдин асул зонадиз элкъуьрнава.

Райондин вири санлай майдан — 1542 км² я, им вири Азербайжандин майдандин 1,7 % туькӀуьрзава. ЧӀехивилел гьалтайла, уьлкведин маса районрив гекъигайла КцӀар район 14-й чкадал ала. Райондин рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патахъ авай яргъавал 84 км, кьибле патай кефер патахъ — 35 км я.

Райондин гьуьлерихъ галаз сергьятар авач. Виридалайни мукьвал алай Каспий гьуьл райондилай 15 км яргъал рагъэкъечӀдай патахъ ала.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гилан КцIар райондин чилер Къуба уезддин къене аваз 1840 йисуз Каспи вилаятдик акатнай. 1846 йисуз и чилер Дербентдин губерниядик, 1860 йисузни Бакудин губерниядик кутунай.

Республикадин составдин къене муниципалитетдин район хьиз сифте яз 1930 йисуз, администрациядин юкь Гьил хуьре аваз Гьилерин район тешкилнай. Гуьгъуьнлай, 1934 йисуз администрациядин юкь КцIар шегьердиз тухвана райондин тIвар КцIар райондиз дегишарнай.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Райондин агьалийрин лап чӀехи пай лезгияр я. Бала КцIар, Вини Лакар, Суважал, Хурай, Бидиркъеле[1], Гьесенкъелени[2] Чилегир[3] хуьрера тӀимил пай лезгийрихъ галаз акахьна азербайжанари уьмуьр ийизва. Абур лезги чӀаланни азербайжан чӀалан акахьунал рахазва.

Йисариз килигна райондин агьалийрин кьадар:

Йис 1939 1959 1970 1979 1999 2009 2011 2013
Агьалияр 53 968 43 377 62 894 67 463 80 816 87 857 90 438 [4] 92 600 [4]
Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна КцӀар райондин миллетрин состав.
Йис
1939 [5]
1959 [6]
1970[7]
1979[8]
1999[9]
2009[4]
лезгияр 47 415 (87,9 %) 37 585 (86,6 %) 55 164 (87,7 %) 59 325 (87,9 %) 73 278 (90,7 %) 79 629 (90,63 %)
цIапар 3 892 (7,2 %) 3 627 (8,4 %) 5 776 (9,2 %) 6 654 (9,9 %) 7 162 (8,9 %) 7 956 (9,06 %)
урусар/ украинар 2 117 (3,9 %) 1 449 (3,3 %) 1 205 (1,9 %) 730 (1,1 %) 189 (0,2 %) 87 (0,10 %)
туьрквер 82 (0,1 %) 102 (0,12 %)
чувудар 279 (0,5 %) 241 (0,6 %) 314 (0,5 %) 173 (0,3 %) 32 (0,1 %)
татар/ чувудар 5 (0,1 %) 8 (0,1 %)
эрменияр 54 37 (0,1 %) 85 (0,1 %) 115 (0,2 %) 3 (0,1 %)
аварар 2 5 (0,1 %) 18 (0,1 %) 16 (0,1 %)
гуржияр 12 11(0,1 %) 7 (0,1 %) 13 (0,1 %)
удияр 4 (0,1 %)
цIахурар 1 (0,1 %) 2 (0,1 %) 2 (0,1 %) 18 (0,1 %)
татарар 36 (0,1 %) 19 (0,1 %) 10 (0,1 %) 8 (0,1 %)
курдар 2 (0,1 %) 2 (0,1 %) 26 (0,1 %)
масабур 7 (0,1 %) 37 (0,1 %)
вири 53 968 (100 %) 43 377 (100 %) 62 894 (100 %) 67 463 (100 %) 80 816 (100 %) 87 857 (100 %)

Администрациядин паюнар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Райондик 29 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 92 хуьр акатзава [10].

КцIар райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (яцIу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

Муниципалитет
Хуьрер
«КцIарин» муниципалитет КцIар шегьер, Къаяхуьр
«Агъа Лакарин» хуьруьнсовет Агъа Лакар
«Аваран» хуьруьнсовет Аваран, Хуьрел
«Бала КцIарин» хуьруьнсовет Бала КцIар, Бидиркъеле, Гьесенкъеле
ЦIуру Худатдин Къазмаяр
«Вини Калунхуьруьнсовет» Вини Калунхуьр, Вини Тигьиржал, ЦIехуьл
«Вини ЦIийихуьруьнсовет» Вини ЦIийихуьр
«Вурварин» хуьруьнсовет Вурвар, Вурваруба, Чилегир
«ГадацIийихуьруьнсовет» ГадацIийихуьр
«ГуьндуьзкIелейрин» хуьруьнсовет ГуьндуьзкIеле, ПитIишхуьр
«Гьилерин» хуьруьнсовет Гьил
«Кузун» хуьруьнсовет Кузун, Зинданмуругъ, Лацар
ЧIакIар, Четкуьн
«Кузун хъишлахрин» хуьруьнсовет Кузун хъишлах, Атлухан, Аваран хъишлах
Зинданмуругъ хъишлах, ЧIакIар хъишлах
«Къалажух» хуьруьнсовет  Къалажух, Лангу, Минехуьр
Миграгъар
«Кьилегьуба» хуьруьнсовет Кьилегьуба, Гьачатала, Нежефхуьруба
«Кьуьхуьруба» хуьруьнсовет  Кьуьхуьруба, Гьилуба, Лакар хъишлах
Уьнуьгъуба, Чубукълу, Хуьлуьхъуба, Ясабуба
«Манкъулидхуьруьнсовет» Манкъулидхуьр, Агъа Манкъулидхуьр, Мучугъуба, СтIуруба
«Мучугъ» хуьруьнсовет Мучугъ, КIурхуьр
«Пирал» хуьруьнсовет  Пирал, Чпир
«Самур» хуьруьнсовет  Самур, ЦIийи Тигьиржал
«СтIурин» хуьруьнсовет  СтIур, Арчан, Гуьне
ГъенервацI, Илихъ, Къутургъан
Кьуьхуьр, ТIакIар, Синай, Селибур, Яргъи КIек
«ТIигьиррин» хуьруьнсовет ТIигьирар, Кчан
«Уьнуьгърин» хуьруьнсовет Уьнуьгъ
«Хуьлуьхърин» хуьруьнсовет Хуьлуьхъ, Агъа Калунхуьр, Кьилегь
Нежефхуьр
«Хурай» хуьруьнсовет Хурай, Вини Лакар, Суважал
«ЦIуру Худатин» хуьруьнсовет ЦIуру Худат, Эвежугъ
«Ширвановка» хуьруьнсовет Ширвановка, Къаратуба, КIуфуба
ЛукIар, Салагьуба, Турпагъкерпи
Уьзденуба, ЦIехуьлуба
«ЭчIехуьруьнсовет» ЭчIехуьр, ЭчIехуьруба, ЧIехи Муругъ
«Яргунрин» хуьруьнсовет Яргун, Лечет, Киригар
Яргунуба
«Ясаб» хуьруьнсовет Ясаб

ТIвар-ван авай ксар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]